Ενα δώρο της γλώσσας

Εν αρχή: «Η ποιητική συλλογή που εξέδωσε ο Βαν Χάμπολντ Φλάισερ τη δεκαετία του ‘30 έγινε αυτομάτως επιτυχία. Ο Χάμπολντ ήταν ό,τι ακριβώς προσδοκούσαν οι πάντες. Εγώ, τουλάχιστον, εκεί στο Μεσοδυτικά, σίγουρα τον περίμενα με αδημονία, όσο γι’ αυτό μπορώ να σας διαβεβαιώσω. Ενας αβανγκάρντ συγγραφέας, ο πρώτος μιας νέας γενιάς, όμορφος, ξανθωπός, μεγαλόσωμος, ήταν σοβαρός, ήταν πνευματώδης, ήταν μορφωμένος. Ολα τα είχε αυτός ο τύπος», διά χειρός Μπέλοου γνωρίζουμε ευθύς εξαρχής τον ήρωά του στο ανά χείρας βιβλίο για το οποίο ο συγγραφέας του Αδραξε τη μέρα και του Χέρτσογκ τιμήθηκε με το Πούλιτζερ την ίδια χρονιά που τιμήθηκε με το Νόμπελ.

Στο απόσπασμα που παραθέσαμε, έχουμε, επίσης, μια συμπερίληψη των βασικών θεμάτων που απασχολούν τον Μπέλοου στο βιβλίο του, που ο συγγραφέας εξέδωσε το 1975, την παραμονή των εξηκοστών γενεθλίων του, και το οποίο η κριτική αρχικά αντιμετώπισε με τρόπο αμφίθυμο – μια φιλία με έναν διάσημο ποιητή, η λάμψη και η έκπτωσή της στις ΗΠΑ από τη δεκαετία του 1940 και ύστερα, η ανάλογη δοξολόγηση του αμερικανικού ονείρου και η έκπτωσή του, ο ρόλος της τέχνης, η σπίθα του ταλέντου που γίνεται φωτιά δημιουργίας, πριν ο θάνατος τη σβήσει διά παντός, αλλά και η αίσθηση του πεπρωμένου, η μετά θάνατον ζωή και η ψυχή, αυτή για την οποία ο Μπέλοου επέμενε να μιλάει, προσηλωμένος στην ανθρωποσοφία, έχοντας ανακαλύψει το έργο τού αυστριακής καταγωγής φιλοσόφου Ρούντολφ Στάινερ και την προσπάθειά του να υπερβεί τα όρια της εμπειρικής ανθρώπινης γνώσης και να κατακτήσει μία άλλη, ανώτερη μορφή συνείδησης, μια ανώτερη «πνευματική πραγματικότητα».

Παρότι το Δώρο παρέμεινε στη λίστα των μπεστ σέλερ των New York Times για εννιά μήνες, κάποιοι κριτικοί το χαρακτήρισαν γεμάτο δοξασίες και εμμονές, άναρχο, πάσχον από έλλειψη εστίασης ή εγγενούς αρμονίας. Βεβαίως, στον «άναρχο» χαρακτήρα του βιβλίου αναφέρθηκε και ο Φίλιπ Ροθ επαινώντας το ως «μακράν το πιο παλαβό από τα ευφορικά, άναρχα, πέρα για πέρα κωμικά μυθιστορήματα που βλέπουν το φως της δημοσιότητας όταν η εναλλαγή διαθέσεων του Μπέλοου βρίσκεται στο ζενίθ της…».

Το Δώρο πατάει σε πραγματικά πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Ο κεντρικός ήρωας, ο Τσάρλι Σιτρίν, συστήνεται από τον Μπέλοου ως επιτυχημένος συγγραφέας ιστορικών βιβλίων, δύο φορές βραβευμένος με Πούλιτζερ, ιππότης της Γαλλικής Λεγεώνας της Τιμής από τη γαλλική κυβέρνηση και με λάμψη φωταγωγημένος από το Μπρόντγουεϊ, όταν ένα έργο του ανεβαίνει στη σκηνή και ύστερα γίνεται επιτυχημένη κινηματογραφική ταινία. Είναι, βεβαίως, και ευκατάστατος.

Ο Φον Χούμπολντ Φλάισερ είναι το πρότυπο, ο μέντοράς του, γύρω από αυτόν τρόπον τινά δορυφορείται ο Σιτρίν. Ο Χούμπολντ είναι χαρισματικός ποιητής, παρότι το έργο του είναι μικρό σε έκταση, εξαίρετος ρήτορας, μαχητικός και εριστικός, με τις έκθυμες εκρήξεις του να απασχολούν τη Δικαιοσύνη.

Διαζευγμένος πατέρας δύο παιδιών, μπλεγμένος σε μια οδυνηρή διαμάχη για τα έξοδα διατροφής, περπατημένος πολύ στις γειτονιές του Σικάγου. Ολισθαίνει σιγά σιγά στην επικράτεια της τρέλας και εντέλει, απομονωμένος και από όλους ξεχασμένος, πεθαίνει σε ένα κακόφημο ξενοδοχείο. Αρχικά, ο Σιτρίν γίνεται ο προστατευόμενός του, σταδιακά, όσο ο Σιτρίν δοξάζεται, αποστασιοποιείται. Και από το Αλλού με συμπόνια κληροδοτεί στον Σιτρίν ένα δώρο, το δώρο του Χούμπολντ.

Ο Σιτρίν, στον μυθιστορηματικό χαρακτήρα του οποίου ο Μπέλοου έχει εγκιβωτίσει πολλά στοιχεία από τη σχέση του με τον ποιητή Ντέλμορ Σβαρτς, σε όλο το μυθιστόρημα βρίσκεται αντιμέτωπος με συγκυρίες και καταστάσεις η διαχείριση των οποίων τον υπερβαίνει.

Είδαμε τα του διαζυγίου του, οικονομικά δεν μπορεί να ορθοποδήσει, αντιθέτως ο λογαριασμός του αδειάζει διαρκώς, ένας ασήμαντος τύπος του υποκόσμου του διαλύει την πανάκριβη Μερτσέντες 280 SL και στη συνέχεια αυτός, ο Ρινάλντο Καντάμπιλε, τον ακολουθεί συνεχώς και σκιωδώς. Ο Σιτρίν, για να διατηρήσει τα διαπιστευτήριά του στους δρόμους του Σικάγου, συμμετέχει σε μια παρτίδα πόκερ, ο Καντάμπιλε κλέβει, ο Σιτρίν ακυρώνει την προσωπική επιταγή που είχε υπογράψει εισπρακτέα από τον Καντάμπιλε και βρίσκεται αναμεμιγμένος σε μια σειρά απρόβλεπτων, «τρελών» καταστάσεων.

Ο Καντάμπιλε απειλεί τον Σιτρίν, ύστερα προσπαθεί να τον ελέγξει υπό την ιδιότητα του ατζέντη του. Εν τω μεταξύ, ο Σιτρίν πενθεί μια γυναίκα που έχασε σε αεροπορικό δυστύχημα, στο τέλος ερωτοτροπεί και μετά συνάπτει σχέση με την ωραιοτάτη Ρενάτα, χάρμα οφθαλμών και αισθήσεων, η οποία αφήνει τον Σιτρίν για έναν ευκατάστατο νεκροθάφτη.

Ο Σιτρίν κινείται μεταξύ Σικάγου της δεκαετίας του 1970 και Νέας Υόρκης, όπου συναντιέται ο δρόμος της ζωής του με εκείνον του Χούμπολντ, και Νιου Τζέρσι της δεκαετίας του 1940 και από εκεί στην Ευρώπη σε ένα συνεχές πήγαινε-έλα.

Αυτή η επιφανειακή «ακαταστασία» είναι που δημιουργεί στον αναγνώστη την αίσθηση μιας χαρίεσσας αταξίας, μιας «κεφάτης φαρσοκωμωδίας», για να δανειστούμε τη φράση του Jeffrey Eugenides. Αναλόγως διαπιστεύονται και οι φωνές στο μυθιστόρημα, με κάθε φράση να μας φιλοδωρεί με τη δική της αύρα, τη δική της ποίηση και ποιητική, αυτήν της γραφής, το δώρο του Χούμπολντ.