Ο Γιόζεφ Ροτ (1894-1939) συνεχίζει να μας εκπλήσσει και να μας συνεγείρει με κάθε έργο του που εκδίδεται στη χώρα μας. Ο λόγος εδώ για το ημιτελές μυθιστόρημά του Περλέφτερ, που ανακαλύφθηκε το 1978, σχεδόν σαράντα χρόνια από τον χαμό του, μετά την οριστική εκδημία του στη Γαλλία στις 30 Ιανουαρίου 1933, την ημέρα που ο Χίτλερ έγινε καγκελάριος του Ράιχ. «Είναι η εγκαθίδρυση της βαρβαρότητας και η βασιλεία της κόλασης. Μόνο το αληθινό Ρήμα θα μπορέσει να σώσει την εποχή, προσφέροντας πατρίδα σ’ αυτούς που δεν έχουν πλέον». Το Περλέφτερ, ένα απόσπασμα μυθιστορήματος σε εννέα κεφάλαια και ένα σχεδίασμα κεφαλαίου, βρέθηκε, ανασύρθηκε, αν προτιμάτε, από ένα από τα δύο μεγάλα χαρτοκιβώτια με χειρόγραφα που ο Ροτ είχε αφήσει στον εκδότη και φίλο του Γκούσταβ Κιπενχόιερ τον Ιανουάριο του 1933, πριν αυτοεξοριστεί στο Παρίσι.
Τα χαρτοκιβώτια, τύχη αγαθή, διασώθηκαν από την εισβολή και έρευνα της Γκεστάπο στα γραφεία του εκδότη, δύο μήνες ύστερα από την απόθεσή τους. Τα ξαναβρήκε στο Βερολίνο -τότε Ανατολικό- ο Φρίντεμαν Μπέργκερ (1940-2009), επιμελητής στις εκδόσεις Κιπενχόιερ στη Λιψία και στο Βερολίνο. Απ’ ό,τι φαίνεται το απόσπασμα μυθιστορήματος που έχουμε, χάρη στην Αγρα και τους Μαρία και Αγγελο Αγγελίδη στα χέρια μας, γράφτηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1920, μεταξύ Φεβρουαρίου 1920 και Μαρτίου 1930, κατά την πλέον, δηλαδή, παραγωγική περίοδο ενός των πιο σημαντικών συγγραφέων του 20ού αιώνα, υμνητή του κοσμοπολιτισμού, που υπήρξε ο γεννημένος στη Γαλικία, στη σημερινή Δυτική Ουκρανία, Γιόζεφ Ροτ.
Ο Μπέργκερ διατυπώνει την υπόθεση ότι ο συγγραφέας του Εμβατηρίου του Ραντέτσκυ σκόπευε να δημοσιεύσει το πλέον ημιτελές μυθιστόρημα, που τοποθετείται ανάμεσα στον Βουβό προφήτη (1929) και στον Ιώβ (1930), σε συνέχειες σε εφημερίδα του Μονάχου, όπως, άλλωστε, προκύπτει από επιστολή του Ροτ στον Στέφαν Τσβάιχ την 1η Απριλίου 1930, απόσπασμα της οποίας παραθέτει ο Pierre Deshusses, επιμελητής της γαλλικής έκδοσης του Περλέφτερ, η εισαγωγή της οποίας έχει ενσελιδιστεί και στην ανά χείρας.
Ακριβώς, στη Γαλικία, σε ένα κόσμο στα περιθώρια της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας, τοποθετείται η αρχή του μυθιστορήματος. Αφηγείται κάποιος Ναφτάλι Κρόου, τον οποίο συναντάμε και σε ένα μικρό απόσπασμα από το μυθιστόρημα Φράουλες (Αγρα, 2020): «Η πόλη όπου γεννήθηκα δεν ήταν πόλη με τη δυτικοευρωπαïκή σημασία της λέξης. Χίλιοι πεντακόσιοι άνθρωποι την κατοικούσαν. Κι απ’ αυτούς οι χίλιοι ήταν έμποροι Εβραίοι […] Το τραίνο έκανε στάση μία φορά τη μέρα. Οι περισσότεροι απ’ αυτούς που έρχονταν στην πόλη μας εμπορεύονταν λυκίσκο. Γιατί ο λυκίσκος ήταν το βασικό προïόν της περιοχής μας». Και στις Φράουλες: «Οι άνθρωποι στον τόπο μου», γράφει ο Ναφτάλι Κρόου σε ένα γράμμα του από το Μπουένος Αϊρες, «έχουν πολύ καλή μνήμη, γιατί θυμούνται με την καρδιά».
Να, λοιπόν, δύο σταθερά χαρακτηριστικά του αφηγηματικού σύμπαντος του Ροτ: η νοσταλγία για έναν κόσμο διά παντός απολεσθέντα και η εις το διηνεκές διαπάλη ανάμεσα στο παρελθόν και στο παρόν. Πρόκειται για μια «ποιητική της μνήμης», αυτήν που ο Ιμρε Κέρτες χαρακτήρισε ως «γλώσσα της αντίστασης». Βεβαίως, το ξέρουμε καλά, ο Ροτ δεν εξυμνεί, ούτε εξιδανικεύει τον χαμένο κόσμο, έστω κι αν αρνείται να εξυμνήσει τον συνώνυμο με την πρόοδο μοντερνισμό εκείνης της εποχής, εκείνης της γενιάς, «που από το 1914 ώς το 1918 βίωσε τις πιο τρομακτικές εμπειρίες της παγκόσμιας ιστορίας», για να θυμηθούμε τον Βάλτερ Μπένγιαμιν.
Ο ομώνυμος ήρωας του Ροτ, ο Περλέφτερ, συστήνεται και συνιστά μία εκθαμβωτική επιτομή του κομφορμιστή. Ανθρωπος ανίκανος να αγαπήσει ή να μισήσει, άνθρωπος του «μέσου όρου», τσιγκούνης στα αισθήματα και στην τσέπη, είναι έτοιμος τα πάντα να τολμήσει, αρκεί τα χρήματα να μην του λείψουν και η τάξη να μη διασαλευτεί. Αδηφάγος για την τάξη και τον νόμο, ξέρει καλά να προσαρμόζεται σε κάθε καθεστώς, μοναρχία ή δημοκρατία, είναι ακριβώς το πρότυπο όλων όσοι υποστήριξαν αργότερα, χωρίς επιφυλάξεις, τον Χίτλερ και τους ναζί, τα σπέρματα της βίας και της κτηνωδίας προανήγγελλαν τα χειρότερα – κατ’ ουσίαν το Περλέφτερ είναι ένα οξυδερκές πολιτικοκοινωνικό μυθιστόρημα, αλλά και μία πινακοθήκη πορτρέτων και νοοτροπιών, δοσμένα όλα σε απολύτως ελεγχόμενο και ζυγισμένο ρυθμό και με ψιλοδουλεμένη ειρωνεία: «Κι αν ο Περλέφτερ ήταν πέρα για πέρα συνηθισμένος άνθρωπος, ταυτόχρονα ήταν και ένας πολύ ασυνήθιστος άνθρωπος. Διότι δεν ήθελε να είναι συνηθισμένος».
