«Καθ’ οδόν στο μακρύ σκοτάδι. Στο ρολόι μου/θαμποφέγγει επίμονα το αιχμαλωτισμένο έντομο του χρόνου./Στο γεμάτο βαγόνι η σιωπή είναι πυκνή./ Εξω διασχίζουν τα λιβάδια το σκοτάδι./
Ο συγγραφέας όμως βρίσκεται στα μισά της εικόνας του/ και ταξιδεύει εκεί, τυφλοπόντικας και αετός μαζί.».
Οι παραπάνω στίχοι ανήκουν στον νομπελίστα Σουηδό ποιητή Τούμας Τράνστρεμερ (1931-2015). Τα ποιητικά άπαντα του οποίου κυκλοφορούν σ’ ένα διαυγές κι αγώγιμο σύνολο διακοσίων και πλέον σελίδων από τις εκδόσεις Σαιξπηρικόν υπό τον τίτλο Το Μεγάλο Αίνιγμα, σε μετάφραση κι επίμετρο του Βασίλη Παπαγεωργίου, γνώστη του έργου του ποιητή και επί σειρά ετών συνομιλητή του (βλ. Tomas Tranströmer, Τα Ποιήματα, εκδ. Printa, 2004)
Από το πρώτο του κιόλας βιβλίο, τα 17 ποιήματα το 1954, ο Τράνστρεμερ θεωρήθηκε στη Σουηδία ο κορυφαίος ποιητής της γενιάς του. Η αξία του ποιητικού του ιδιώματος αναγνωρίστηκε νωρίς κι ο ποιητής διακρίθηκε τα χρόνια που ακολούθησαν και εκτός συνόρων, αποσπώντας βραβεία στη Γερμανία, την Αμερική και τον Καναδά. Ο Τράνστρεμερ είχε καταφέρει από τα πρώτα του βήματα να αρθρώσει μία δική του χαρακτηριστική γλώσσα με μουσικότητα κι αυστηρή φόρμα, γεμάτη πρωτότυπες, σχεδόν αιφνίδιες, μεταφορές. Στοιχεία που συνδυάστηκαν με το «γυμνό» τοπίο του Βορρά και τον μυστικισμό της φύσης, καλλιεργώντας μία ποίησή που πλησίαζε σταθερά σε αυτό που η κριτική ονόμασε «μυστικά της ύπαρξης».
Η γραφή του ποιητή (και ψυχαναλυτή) Τράνστρεμερ ανέδειξε καθοριστικά το μέταλλό της και με την απονομή του Βραβείου Νόμπελ το 2011. Αν πρέπει να προβάλλουμε ένα μόνο γνώρισμα της ποίησης του Τράνστρεμερ, που να αποτελεί τεκμήριο της δυναμικής του, αυτό θα ήταν το κλείστρο ακριβείας που διαθέτει. Κι αυτό γιατί ο συγγραφικός φακός του, διατηρώντας τη λυρική του ποιότητα, εστίασε στον αληθινό πυρήνα των πραγμάτων, σ’ αυτά που κάπως μεγαλόσχημα -αλλά επί της ουσίας αόριστα κι αφηρημένα- ονομάζουμε «μεγάλα ερωτήματα της ζωής».
Στην περίπτωση του Σουηδού νομπελίστα, όμως, τα ερωτήματα αυτά δεν αποτελούν ένα κενό σχήμα. Στην καρδιά της ποίησής του, μίας ποίησης ανοιχτού πεδίου, βρίσκεται η ανθρώπινη εμπειρία, ως καθολική βάσανος και μοναχική αναμέτρηση. Στη δική μου τουλάχιστον ανάγνωση, ο Τράνστρεμερ μοιάζει να γνέφει καταφατικά στη διάσημη ρήση του Αντρέ Μπρετόν σύμφωνα με την οποία «ο άνθρωπος είναι η απάντηση όποια κι αν είναι η ερώτηση». Και το μεγάλο αίνιγμα που έθεσε η Σφίγγα ίσως να βρίσκει στον Τράνστρεμερ μια άλλου τύπου υποδοχή στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ποίηση: τον άνθρωπο εν μέσω του κόσμου. Ή αλλιώς τον εαυτό εν μέσω της φύσης.
Οταν το 1990 ο ποιητής υπέστη ένα ισχυρό εγκεφαλικό επεισόδιο που του παρέλυσε τη δεξιά πλευρά του και οδήγησε στην απώλεια της ομιλίας του, ο τρόπος με τον οποίο έγραφε ποίηση άλλαξε. Επειτα από μία εξαετή εκδοτική παύση στράφηκε σε όλο και πιο σύντομες φόρμες, όπως τα ιαπωνικά χαϊκού, τελειοποιώντας την τέχνη της πύκνωσης κι επενδύοντας στον σαφή υπαινιγμό, δίχως να εγκαταλείπει τα χαρακτηριστικά της αποσπασματικότητας και της απομόνωσης που υπήρχαν πάντα στη γραφή του.
Μεταφέρω δυο τρίστιχα από το όψιμο έργο του, από τις συλλογές Πένθιμη Γόνδολα (1996) και Το Μεγάλο Αίνιγμα (2004):
«Μεσαιωνικό κάστρο,
ξένη πόλη, ψυχρή σφίγγα,
άδειες αρένες»
«Δες πώς κάθομαι
σαν βάρκα τραβηγμένη στην άμμο.
Είμαι ευτυχισμένος εδώ.»
Ο πολυταξιδεμένος Σκανδιναβός, που έχει μεταφραστεί σε πάνω από πενήντα γλώσσες, θα φύγει από τη ζωή το 2015 στη Στοκχόλμη, έχοντας με το έργο του χαρίσει μία πολύτιμη νίκη στη λογοτεχνία των μικρών χωρών, στην ποίηση μίας γλώσσας δέκα εκατομμυρίων. Κλείνω με το ποίημα «Τον Μάρτιο του 1979», γιατί η ποίηση, η καλή ποίηση, είναι ο απόλυτος δείκτης της γλώσσας.
Γράφει ο Τράνστρεμερ:
«Κουρασμένος με όλους αυτούς που μου φέρνουν λέξεις, λέξεις / αλλά όχι γλώσσα, / πήγα στο σκεπασμένο με χιόνια νησί./ Δεν υπάρχουν λέξεις για το άγριο./Οι άγραφες σελίδες απλώνονται προς κάθε κατεύθυνση!/Πέφτω πάνω σε ίχνη από οπλές ζαρκαδιών στο χιόνι. / Γλώσσα αλλά όχι λέξεις.».
