Τη χρονιά που μας πέρασε ολοκληρώθηκε ένας εκδοτικός άθλος. Ξεκίνησε (δημοσίως) το 1991 με την έκδοση του Περί του Πλωτίνου Βίου του Πορφύριου και μας έδωσε έκτοτε 8 τόμους και περί τις 4.000 τυπωμένες σελίδες. Εχουμε λοιπόν πλέον μεταφρασμένα στα νέα ελληνικά και σχολιασμένα τα Απαντα του Πλωτίνου. Λίγοι είναι ωστόσο αυτοί που το αντιλήφθηκαν και ακόμη λιγότεροι αυτοί που πήραν κάποιον τόμο στα χέρια τους∙ κανείς σχεδόν δεν έγραψε κάτι για το επίτευγμα αυτό στα τόσα χρόνια που μεσολάβησαν.
Ο Πλωτίνος (204-268 μ.Χ.) είναι το τρίτο ορόσημο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας μετά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Γεννημένος στην Ανω Αίγυπτο (η εθνικότητά του αμφισβητείται), στράφηκε στη φιλοσοφία σε σχετικά μεγάλη ηλικία, όταν γνώρισε στην Αλεξάνδρεια τον Αμμώνιο Σακκά και έμεινε μαζί του για 11 χρόνια. Οι έξι Εννεάδες του (6 βιβλία αποτελούμενα από 9 πραγματείες) είναι η γραπτή μορφή της προφορικής του διδασκαλίας στη Ρώμη, όπου διέμεινε και δίδαξε τα τελευταία 25 χρόνια της ζωής του. Ο Πλωτίνος είχε την τύχη να αναλάβει την επιμέλεια των κειμένων του ο αφοσιωμένος μαθητής του Πορφύριος (λόγω μειωμένης όρασης ή και αδιαφορίας, ο Πλωτίνος δεν ξαναδιάβαζε τα γραπτά του). Ο Πορφύριος απεδείχθη ιδανικός εκδότης: οργάνωσε τις πραγματείες του δασκάλου του σε έξι θεματικές ενότητες (οι 6 Εννεάδες) με αύξοντα βαθμό σημασίας και δυσκολίας και τις πλαισίωσε με μια πολύτιμη εισαγωγή, που αποτελεί ταυτοχρόνως βιογραφία του Πλωτίνου και εκδοτικό σημείωμα (Περί του Πλωτίνου βίου και της τάξεως των βιβλίων αυτού). Ο Πλωτίνος και ο Πλάτων είναι οι μοναδικοί Ελληνες φιλόσοφοι των οποίων το έργο διασώθηκε στην ολότητά του.
Ο Πλωτίνος είναι ο ιδρυτής ενός πολυδαίδαλου ρεύματος που πολύ αργότερα ονομάστηκε Νεοπλατωνισμός και περιλαμβάνει φιλοσόφους όπως ο Ιάμβλιχος, ο Πρόκλος, ο Δαμάσκιος και, με μια ευρύτερη έννοια, o Αυγουστίνος, ο Διονύσιος Αρεοπαγίτης, ο Αβικένας, ο Πλήθων, ο Ficino. Ο ίδιος θεωρεί ότι το έργο του δεν είναι παρά μια μορφή σχολίων στον Πλάτωνα. Για τη δική μας ωστόσο αντίληψη, μόνο σχολιαστής δεν είναι ο Πλωτίνος. Ή, καλύτερα, διαβάζοντας τον Πλωτίνο καταλαβαίνουμε πόσο υψηλή φιλοσοφία μπορεί να παραγάγει ο δημιουργικός διάλογος με τα κλασικά φιλοσοφικά κείμενα. Και γιατί όλη η σπουδαία φιλοσοφία της ύστερης αρχαιότητας, των Αράβων και του Μεσαίωνα, αναπτύχθηκε ως σχολιασμός στον Πλάτωνα και στον Αριστοτέλη.
Οι αναφορές του Πλωτίνου είναι πρωτίστως στον Πλάτωνα και κατά δεύτερο λόγο στον Αριστοτέλη, τον οποίο γνωρίζει σε βάθος και πιθανότατα τον εντάσσει σε μια ενιαία πλατωνική παράδοση. Ο Πλωτίνος βεβαίως, αντίθετα από τον Αριστοτέλη, θα εκμηδενίσει τη σημασία του αισθητού κόσμου, που συλλαμβάνεται περίπου ως παραίσθηση, ενώ η ύλη ως απόλυτο μη ον θα αποτελέσει και την πηγή του κακού. Ωστόσο, στοιχεία της αριστοτελικής φιλοσοφίας θα ενσωματωθούν στη φιλοσοφία των Νεοπλατωνισμού.
Ετσι ο Νους, η δεύτερη από τις τρεις Αρχές του Πλωτίνου (Εν, Νους, Ψυχή), που υποκαθιστούν τις πλατωνικές Ιδέες, φαίνεται να είναι πιο κοντά στη «νόησιν νοήσεως» του Αριστοτέλη, παρά σε κάποια ακραιφνώς πλατωνική σύλληψη. Υπάρχουν όμως και πολλές καλυμμένες αναφορές του Πλωτίνου σε όλη τη φιλοσοφική παράδοση που μεσολάβησε ανάμεσα στην εποχή του Πλάτωνα και τη δική του (ιδίως στους Στωικούς και στον Μέσο Πλατωνισμό), αυτές όμως μπορούν να ανιχνευτούν μόνο με τη βοήθεια ενός ικανού σύγχρονου σχολιαστή. Ενα μεγάλο μέρος των σχολίων της ελληνικής έκδοσης αποσκοπεί στην αποκατάσταση αυτής της χαμένης παράδοσης.
Ο Παύλος Καλλιγάς απέφυγε τις μακροσκελείς εισαγωγές στους διαδοχικούς τόμους της έκδοσής του και περιορίστηκε στη μετάφραση του δύσβατου κειμένου του Πλωτίνου και στον εκτενή υπομνηματισμό του. Αντιμετώπισε την καθεμία από τις 54 πραγματείες ως απάντηση σε κάποιο φιλοσοφικό ερώτημα, που χρειάζεται να ανασυσταθεί για να γίνουν κατανοητά τα συμφραζόμενα της φιλοσοφίας του Πλωτίνου. Το αρχαίο κείμενο ακολουθεί με μικρές αποκλίσεις τα πορίσματα της μνημειώδους εκδοτικής εργασίας των Henry και Schwyzer, προς τους οποίους ο Καλλιγάς τονίζει σε κάθε ευκαιρία την οφειλή του. Από εκεί και πέρα όμως η ολοκλήρωση του εγχειρήματος προϋποθέτει έναν τεράστιο όγκο ερευνητικής εργασίας, που ξεκινά από την ανεύρεση και την ανάδειξη των αρχαίων πηγών και φτάνει ώς την ενσωμάτωση των πορισμάτων και της τελευταίας λέξης της σημερινής έρευνας.
Η ελληνική έκδοση είναι μάλλον η πληρέστερη και πιο ενημερωμένη έκδοση των Απάντων του Πλωτίνου σε διεθνές επίπεδο. Και είναι φυσικά σημαντικό ότι τα σχόλια του Καλλιγά στις τρεις πρώτες Εννεάδες έχουν ήδη μεταφραστεί στα αγγλικά (Paul Kalligas, The «Enneads» of Plotinus: A Commentary, Volume 1. Princeton University Press, 2014) – ίσως έτσι βρουν το κοινό που τους αξίζει. Θα προχωρούσα όμως και ένα βήμα περισσότερο. Εγώ τουλάχιστον δεν γνωρίζω να έχει ολοκληρωθεί στη νεότερη Ελλάδα ανάλογης πνοής και ποιότητας έργο στην περιοχή των κλασικών σπουδών.
