«Να επιτηρείς το χαμένο νόημα»

«Για να γράψεις έναν στίχο / πρέπει πρώτα να γράψεις έναν άλλον. / Για ν’ απαγγείλεις το Σονέτο XVIII του Σαίξπηρ, / πρέπει πρώτα ν’ ακούσεις το αηδόνι / του Κάτουλλου να κελαηδάει στον κήπο σου. / Για να περιγράψεις τις αποχρώσεις του πράσινου στο μήλο του Σεζάν, / πρέπει πρώτα ν’ αρπάξεις την παλέτα από τα χέρια του Βελάσκεθ», λέει το Χάρης Βλαβιανός στο ποίημα «Bal masqué», (σ. 45), της τελευταίας του συλλογής Αυτοπροσωπογραφία του λευκού, παραπέμποντας στην αλληλεγγύη τεχνών, εποχών και συγγραφέων. Αυτή η αλληλεγγύη προκύπτει εκτενέστερα στο καταληκτικό «Δοκίμιο σχετικά με το τι σκέφτομαι περισσότερο», μεταγραφή ποιήματος από τη συλλογή της Anne Carson: Man in the Off Hours.

Ο Χάρης Βλαβιανός κατέχει το δραστικό «παιχνίδι των παραθεμάτων» και των αλληλοεπιδράσεων, εφ’ όσον αποδέχεται (οπισθόφυλλο) ότι «η διακειμενικότητα είναι καταστατική συνθήκη της ποιητικής γραφής» και «ο ποιητής κρίκος μιας μακράς αλυσίδας ετερόκλητων προγόνων της εγχώριας όσο και εν γένει της δυτικής λογοτεχνικής παράδοσης». Είναι γνωστή άλλωστε η τριβή του με την ευρωπαϊκή αλλά και την αμερικάνικη λογοτεχνία και μάλιστα από πολύ νωρίς.

Στο αδιάκοπο παιχνίδι της επίδρασης, προσωπικά, δεν με ενδιαφέρει να ταυτίσω τον καρπό με το σπόρο. Με νοιάζει το αποτέλεσμα να είναι χυμώδες και να λειτουργεί∙ όσο πιο δραστικά, τόσο καλύτερα. Και στην ποίηση του Βλαβιανού αυτό συμβαίνει και γίνεται κατανοητότερο, εφ’ όσον συχνά δίνει παραπομπές ως κλειδιά εννοιών και προσώπων.

Πέντε ενότητες, «Ωδή στο χαμένο νόημα», «Σχεδόν διάσημος», «Ανθρώπινα, πολύ ανθρώπινα», «Germanicum» και «Η Αντοχή των ποιητών», απαρτίζουν το πρόσφατο εκτενές ποιητικό, και όχι μόνο, βιβλίο του Αυτοπροσωπογραφία του λευκού, επτά χρόνια μετά την προηγούμενη συλλογή Σονέτα της συμφοράς (2011).

Ο Βλαβιανός εμπνέεται και τροφοδοτεί τη γραφή του, τόσο από την προσωπική του ζωή όσο και από τα κοιτάσματα της Ιστορίας. Κάνει ποίηση αντλώντας στοιχεία από τις παρυφές της Ιστορίας, τις μαρτυρίες, τα ιστορικά ανέκδοτα και τις βιογραφίες σπουδαίων ανθρώπων, ή, σωστότερα, τις ιδιαίτερες, ευφυείς και πιπεράτες λεπτομέρειες της ζωής τους. Αξιοποιεί τους κοινούς τόπους και πατά στέρεα στην ιστορία και τη θεωρία της λογοτεχνίας.

Το μερίδιο της προσωπικής και οικογενειακής ζωής είναι μεγάλο. Ο Βλαβιανός έχει τόσο βαθιά ξεγυμνώσει την ψυχή του, που πλέον χάνονται τα όρια ανάμεσα στο μυθοπλασμένο υλικό και την πραγματικότητα. Στο Αίμα νερό έχει αφηγηθεί με ιδιότυπο μυθιστορηματικό τρόπο τη ζωή και τη σχέση με την οικογένειά του∙ σε αρκετά από τα ποιήματα της παρούσας συλλογής κάνει το ίδιο με τον τρόπο της λύρας. Η οικογενειακή κρίση τον «κυνηγά» πάντα.

Με αυτεπίγνωση. «Το βιβλίο της ζωής είναι πάντοτε ανοιχτό σε μια τυχαία σελίδα», λέει. Συχνά αναρωτήθηκα αν η ποίηση του Βλαβιανού θα υπήρχε, και, αν υπήρχε, πόσο θα ήταν αυτή που είναι σήμερα, χωρίς τα αενάως τρίζοντα θεμέλια της οικογενειακής εμπειρίας. Τι είναι άλλωστε η γραφή παρά ψηφίδες ζωής, συνειδητά ή ασύνειδα βιωμένες.

Η συλλογή διακρίνεται από δουλεμένη αφηγηματικότητα που την ενισχύει η καταφυγή στις ιστορικές πηγές και το στήσιμο θεατρικών διαλόγων ή μονολόγων. Είναι δύσκολο να συμπιέσει κανείς στην περιορισμένη έκταση της εφημερίδας τον σχολιασμό ενός βιβλίου που προσφέρεται για πολλαπλές αναγνώσεις και παραδειγματικές χρήσεις. Θα μείνω, αναγκαστικά, σε νύξεις και επισημάνσεις.

Η ποίησή του, ανεξάντλητη πηγή επινόησης θεμάτων, βρίθει από αντιφάσεις και ερεθίσματα-συναισθήματα ακραία, όπως ο πόθος, το πάθος και η ζήλεια. Η φθορά των πραγμάτων και των συναισθημάτων «η πρωτόγνωρη έλξη» που μεταλλάσσεται σε «αφόρητη πλήξη», όπως και η διαρκής αναζήτηση «του οριστικά χαμένου νοήματος» αποτελούν μία ακόμη παράμετρο. Ο Βλαβιανός έχει πάρει στα σοβαρά και την ποίηση και τον εαυτό του. Εχει την πρόνοια όμως να εξοβελίσει τη σοβαροφάνεια με υποδόριο χιούμορ, ειρωνεία και διάθεση περιπαικτική και, κάποτε, αυτοϋπονομευτική.

Ευρηματικές οι πηγές έμπνευσης στο Death wish (σ. 34-35)∙ μια επίτομη ιστορία ποιητικών θανάτων, πρόκειται κυρίως για αυτοχειρίες, Ελλήνων και ξένων. Από τον Εμπεδοκλή μέχρι τον Γιώργο Μακρή και από την Τσβετάγιεβα μέχρι τον Καίσλερ. Στην ενότητα «Σχεδόν διάσημος», που είχε κυκλοφορήσει, εκτός εμπορίου, σε 250 αντίτυπα τον Νοέμβριο του 2014, παρακολουθούμε μιαν ιδιότυπη ιστορία της λογοτεχνίας, της τέχνης, του θεάτρου, της μουσικής και της πολιτικής στα νεότερα χρόνια.

Πραγματικές ή επινοημένες, ευφυείς συναντήσεις, με μορφές εμβληματικές, από τον Σολωμό, τον Κάλβο και τον Τρικούπη, μέχρι τον Φωκά, τον Κακναβάτο και τον Καραμανλή, με επισήμανση στοιχείων και τόπων που συνδέονται μαζί τους ή τους χαρακτηρίζουν. Ενας ενδιαφέρον πλάγιος σχολιασμός.

Οσες ιδεολογικές, θεωρητικές ή αισθητικές διαφορές κι αν έχει κανείς με τον Χάρη Βλαβιανό, δεν μπορεί να αρνηθεί την αξία του, την πολυπλοκότητα και την ποικιλία της πνευματικής του κατάθεσης (ποίηση, δοκίμια, πεζά, ιστορικά, μεταφράσεις), καθώς και τον σημαντικό ρόλο των δύο διαδοχικών περιοδικών, Ποίηση και Ποιητική, που οργάνωσε και διευθύνει.