Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
1821: Η μυθολογία, η ιστορία και ο χορός των αθιγγανίδων

The Combat of the Giaour and Hassanby Eugène Delacroix(1826, oil on canvas, Art Institute of Chicago)

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

1821: Η μυθολογία, η ιστορία και ο χορός των αθιγγανίδων

  • A-
  • A+

αθιγγανίδες χορεύουν
όμως δε λησμονούνται μέσα στην ηδονή –τους κύκλους– του χορού
να κοσμήσουν τα μακριά ολόμαυρα
μαλλιά τους
με πολύχρωμα λουλούδια

οι γύφτισσες είναι –βέβαια– τρεις:
η μία λέγεται Θοδώρα
η άλλη Σουλτάνα
και η τρίτη
είναι
ο στρατηγός Θεόδωρος Κολοκοτρώνης

Νίκος Εγγονόπουλος, Ανδανιεύς

Τα γεγονότα, οι μύθοι και οι συμβολισμοί που καλούνται συμπυκνωμένα ως «Επανάσταση του 1821» περιγράφοντας στην ίδια στιγμή την περίοδο της εξέγερσης, το παρελθόν της Τουρκοκρατίας αλλά και το είδωλο του παρόντος μας, ταξιδεύουν μέσα στον χρόνο αλλάζοντας επιφάνεια και φορτία νοήματος.

Η επανάσταση δεν μένει ποτέ σταθερή, κινείται και μετατοπίζεται με επί μέρους χαρακτηριστικά να παίρνουν κυρίαρχη θέση, βασικά γεγονότα να αποσιωπούνται και άλλα να μειώνονται σε σημασία φορτίζοντας διαρκώς με νόημα ένα ανοιχτό σημείο. Μυθολογίες γύρω από το «κρυφό σχολειό», την έναρξη της επανάστασης στην Αγία Λαύρα, ή τους όρους με τους οποίους γινόταν το παιδομάζωμα αποκτούν μορφή ιστορικής αλήθειας, αναντίρρητης πραγματικότητας, εντάσσονται στις επίσημες εκδοχές και βρίσκουν τη θέση τους στα αναγνωστικά του βιβλίου, στα εθνικά νομίσματα ή τη λαϊκή αφήγηση.

Υπάρχουν ακόμη και αν δεν υπήρξαν ποτέ περιγράφοντας έτσι όχι το παρελθόν, αλλά τη σημερινή μας θέαση προς αυτό. Γεγονότα όπως οι όροι με τους οποίους έγιναν οι εμφύλιες συγκρούσεις κατά τη διάρκεια της επανάστασης, η φυλετική και γλωσσική πολυμορφία του πληθυσμού, η (αυτονόητη) βιαιότητα των εξεγερμένων χάνονται πίσω από ένα πέπλο κατασκευασμένης αρετής και ομοιογένειας, τέτοιο ώστε ο μύθος να είναι ελκυστικός και λειτουργικός, να μπορεί να εμπνεύσει προς ανέξοδες εθνικές ανατάσεις, να μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως πρότυπο και ως παράδειγμα.

Και αυτό συμβαίνει γιατί τα γεγονότα αυτά εντάσσονται τόσο στη σφαίρα της ιστορίας όσο και στη σφαίρα της μυθολογίας. Η επανάσταση του 1821 αποτελεί έναν μύθο συγκρότησης, ένα ιστορικό γεγονός που εμπεριέχει όμοιο ποσοστό από ιστορικές αλήθειες όσο και μυθικές προβολές. Εναν μύθο που γέννησε ένα έθνος και έναν μαζικό τρόπο θέασης μιας συγκεκριμένης ομάδας ανθρώπων. Σε μεγάλο βαθμό με παρόμοιο τρόπο με όλες τις μεγάλες εθνικές επαναστάσεις του 19ου αιώνα.

Η θέαση αυτή αποτέλεσε συγκολλητική ύλη ανόμοιων χαρακτηριστικών ήδη από τις πρώτες δεκαετίες του κράτους. Τόσο συχνά η λειτουργικότητα του μύθου θεωρήθηκε πιο χρήσιμη από το γεγονός και την απόδειξη της πραγματικότητας. Ενα σύνολο πρακτικών και χρήσιμων αξιών ενσαρκωμένο από ανθρώπους του παρελθόντος που η γλώσσα μετατρέπει σε ήρωες. Η φύση του ανθρώπου εκλείπει κάτω από την επιταγή του θρύλου. Τα αγάλματα δεν ήταν ποτέ άνθρωποι. Εψαξαν ανθρώπους μέσα στα ιστορικά εγχειρίδια ώστε να τους πείσουν να τα ενσαρκώσουν. Κάθε έθνος είναι έθνος αγαλμάτων.

Πολύ συχνά και απόλυτα δικαιολογημένα μια δημόσια διαβούλευση ανοίγει για την ιστορική επάρκεια και τη γνώση μας γύρω από τα ιστορικά γεγονότα της περιόδου, γύρω από τα αίτια και τις αφορμές, τις πράξεις και τα γεγονότα, γύρω από τους όρους με τους οποίους διατυπώνεται η δημόσια ιστορία.

Η συντηρητική πτέρυγα συντηρεί τη συντήρησή της. Ονομάζει τον μύθο ιστορία, τον αποδεικνύει όχι μέσα από αποδείξεις αλλά από κοινές παραδοχές που στηρίζονται αποκλειστικά στη δημοφιλία τους, επιτίθεται υπέρ των αγαλμάτων. Η πλευρά που διαφωνεί προσπαθεί να φέρει περισσότερες πληροφορίες, περισσότερα επιχειρήματα, περισσότερη ιστορική αλήθεια. Καταφέρνει όμως κάποια μετατόπιση; Ισως.

Ισως όμως ταυτόχρονα να έχει ενδιαφέρον να εξετάσουμε, πέρα από την επάρκεια της ιστορίας, την ίδια την επάρκεια του μύθου. Μια πτυχή που πιστεύω πως είναι αδύνατον να εκλείψει από τη θέαση της «επανάστασης του 1821» ακριβώς γιατί αποτελεί έναν μύθο συγκρότησης.

Μπορεί αυτός ο μύθος να μετατοπιστεί; Μπορεί να φορτιστεί με νέο περιεχόμενο; Μπορεί να βρεθεί ένα περιεχόμενο τέτοιο που να κάνει τη Σουλτάνα, τη Θεοδώρα και τον στρατηγό Θεόδωρο Κολοκοτρώνη να χορεύουν αρμονικά;

Σε μια εποχή γενικευμένης ασάφειας, σε μια περίοδο που οι αξίες και οι βεβαιότητες είναι ρευστές και η εφεύρεση του μέλλοντος το βασικό διακύβευμα οφείλουμε να ανοίξουμε τον μύθο. Οφείλουμε να ανοίξουμε το σύμβολο. Να το ορίσουμε με τρόπο τέτοιο ώστε να στέκει ανοιχτός στους διαφορετικούς ορισμούς.

Οφείλουμε, μέσα από ένα νέο παρελθόν, να αντικρίσουμε και να προσδιορίσουμε ένα νέο παρόν, πιο ταιριαστό στις διαστάσεις της πραγματικότητάς μας, πιο αναγκαίο στις επιταγές της αλήθειας μας. Χωρίς φυσικά να λησμονούμε τους κύκλους του χορού.

tsalapatis.blogspot.gr

ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Η προσωπολατρία της οικειότητας
Στις μαζικές δημοκρατίες είναι η προσωπολατρία της οικειότητας, αυτή που περιγράφει τον ηγέτη όχι ως ένα υπερφυσικό ον, αλλά ως έναν από εμάς. Ας πάρουμε ένα παράδειγμα: ο Μητσοτάκης στην παραλία. Ο Μητσοτάκης...
Η προσωπολατρία της οικειότητας
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Ενήλικες στις αίθουσες
Προτού καν βγει στις αίθουσες η ταινία του Κώστα Γαβρά «Ενήλικοι στο δωμάτιο», βασισμένη στο βιβλίο του Γιάνη Βαρουφάκη, ξεσήκωσε αντιδράσεις. Το imdb, η κατεξοχήν σελίδα κινηματογραφικού σχολιασμού,...
Ενήλικες στις αίθουσες
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Η ώρα του πλοίου
Κάθε επιστροφή, το ίδιο κατάστρωμα. Είναι αυτό το μόνιμο τελετουργικό. Το πλοίο στα τέλη του Αυγούστου που σημαίνει το τέλος των διακοπών και την επιστροφή. Την επιστροφή σου στον χώρο και τον χρόνο, σε όσα...
Η ώρα του πλοίου
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Ο Αρκάς και η πολιτική ορθότητα
Τα τελευταία σκιτσάκια του Αρκά είναι απλώς θέση. Και μάλιστα μια θέση παρωχημένης θέασης του φεμινισμού της δεκαετίας του '80 και αναπαραγωγή στάσεων και αντιλήψεων της σύγχρονης alt-right ακροδεξιάς...
Ο Αρκάς και η πολιτική ορθότητα
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Διακοπές και καταστροφές
Η ανάγκη για διακοπές. Η ανάγκη για την παραδοχή πως έστω για λίγο πρέπει να βρίσκεσαι αλλού. Και το γνωρίζεις καλά. Ολα αυτά είναι απλώς μια σκηνοθεσία. Εσύ που κοιτάς τον εαυτό σου εκτός συμφραζομένου.
Διακοπές και καταστροφές
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Η Σιβηρία καίγεται
Η Σιβηρία πάντοτε αποτελούσε ένα μεγάλο «πουθενά». Ενα γεωγραφικό ασυνείδητο ξεχασμένο σε απάτητους χάρτες. Οταν η έκταση της πυρκαγιάς περιγράφηκε συγκρινόμενη με την έκταση του Βελγίου, η Σιβηρία διαχύθηκε...
Η Σιβηρία καίγεται

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας