Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης «φτιάχνει» τη συνείδηση της εποχής μας

Το καποδιστριακό κτίριο των πρώην φυλακών της Αίγινας κατασκευάστηκε το 1828 ως ορφανοτροφείο για να στεγάσει τα ορφανά του πολέμου και αργότερα λειτούργησε ως νοσοκομείο, εκπαιδευτήριο, μουσείο, βιβλιοθήκη και στρατώνας. Μετά, φυλακές. Ξεκίνησε ως το πρώτο ίδρυμα εκπαιδευτικής πολιτικής του νέου κράτους και κατέληξε, τα τελευταία εκατό χρόνια, ιστορικός τόπος συνώνυμος με τη βίαιη καταστολή, τον τιμωρητικό εγκλεισμό και τα βασανιστήρια αυτών που αγωνίστηκαν για την ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη του τόπου.

Το ιστορικό αυτό τοπόσημο στάθηκε για τον Ψυχοπαίδη το φυσικό, «ιδανικό» περιβάλλον να παρουσιάσει εκεί, στον τόπο των μαρτυρίων, μια μοναδική, συγκλονιστική έκθεση «στρατευμένης» τέχνης, μιας τέχνης βαθιάς κοινωνικής ευαισθησίας. Με έργα των τελευταίων δέκα χρόνων, προσκύνημα και μαρτυρία του βίου των «ασθενών και οδοιπόρων», των επώνυμων και ανώνυμων αγωνιστών που θυσιάστηκαν και μαρτύρησαν για τις ιδέες και τα ιδανικά τους.

Κατά τον Hegel η τέχνη ορίζεται ως η αισθητή έκφραση της ιδέας. Δηλαδή μέσω των αισθήσεων (όχι μέσω της διανοίας) o δημιουργός – καλλιτέχνης και όλοι όσοι συμμετέχουν στην αισθητική εμπειρία «κατασκευάζουν» την εποχή τους και την κοινωνία τους ως πνεύμα σε άμεσο, αδιαμεσολάβητο επίπεδο. Η έννοια (Begriff) λειτουργεί ως διανοητικός μηχανισμός για τους στοχαστές και τους φιλοσόφους.

Με αφετηρία αυτή την προκαταρκτική παρατήρησή μου όσον αφορά τη σχέση της τέχνης με την εποχή της, μπορούμε να προσεγγίσουμε τη ζωγραφική τέχνη του Γιάννη Ψυχοπαίδη ως ολιστική σύλληψη, αλλά και πιο συγκεκριμένα στην περίπτωση της Αίγινας, ως πολιτικό πρόγραμμα εικαστικής αναδημιουργίας της νεωτερικής και σύγχρονης κοινωνίας.

Τρία είναι τα θεμελιώδη και τα δομικά χαρακτηριστικά της ζωγραφικής τέχνης του Γιάννη Ψυχοπαίδη: πρώτον, η ενδοκατασκευή των δομικών και λειτουργικών στοιχείων της τέχνης: η μορφή και οι ιδέες κατά τον Ψυχοπαίδη εντάσσονται σ’ ένα διαλεκτικό σχήμα επικοινωνίας κατά τέτοιο δημιουργικό τρόπο, ώστε να προκύπτει η εικαστική δυναμική του έργου τέχνης.

«Ο Ψυχοπαίδης μάς θυμίζει διαρκώς ότι η τέχνη είναι αυτή που μπορεί να αμφισβητήσει τον νοσηρό εγκλωβισμό στις δογματικές ιδέες, να ανατρέψει την αυτο-αναφορική απάθεια του κόσμου γύρω της και με δημιουργική φαντασία να θέσει τα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα που συγκλονίζουν, απειλούν αλλά και δίνουν νόημα στις ζωές μας»

Το δεύτερο χαρακτηριστικό του έργου του είναι η συνομιλία της τέχνης του με την πολιτισμική παράδοση της νεωτερικής πολιτικής κοινωνίας ευρύτερα. Εδώ και δύο αιώνες (από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι και σήμερα, στις αρχές του 21ου αιώνα) η ζωγραφική τέχνη ως ανθρώπινη δραστηριότητα επωμίζεται τον κοινωνικό ρόλο (Aufgabe), την αποστολή και το έργο να «κατασκευάσει» το «άλλως είναι» (κατά τον Th. W. Adorno) της δεδομένης κοινωνικής και ανθρώπινης συνθήκης. Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης εκφράζει με την εικαστική δημιουργία του εδώ και δεκαετίες αυτό το πνεύμα της «κοινωνικής απελευθέρωσης».

Το τρίτο χαρακτηριστικό μπορώ να το συνοψίσω ως εξής: η ενδοκαλλιτεχνική κατασκευή στην τέχνη του Ψυχοπαίδη αρχικώς ανακατασκευάζει το αίτημα για τον πολιτικο-κοινωνικό αυτοπροσδιορισμό του ανθρώπου, αλλά ταυτόχρονα θέτει το απόλυτο αίτημα: μπορούμε ως ανθρώπινη κοινωνία να ζήσουμε σ’ έναν καντιανό κόσμο συμφιλίωσης και συνεργασίας, χωρίς συγκρούσεις, ανταγωνισμούς και χωρίς, προπάντων, πολέμους;

Στο καράβι που πήγαινε ως έφηβος ο Γιάννης Ψυχοπαίδης είχε συνεπιβάτες «πολιτικούς κρατούμενους». Η συνείδησή του τότε δεν μπορούσε να επεξεργασθεί πώς και γιατί η κοινωνία μας εκείνη την εποχή θεωρούσε ότι άτομα που δεν έχουν τις ίδιες ιδέες για τον κόσμο που είχαν οι ηγεμόνες, θα έπρεπε να σέρνονται στις φυλακές της Αίγινας για να σωφρονισθούν!

Σε μια ιστορική συνέχεια που ενώνει τις εποχές και συνδέει το χτες με το σήμερα η εικαστική τέχνη του Ψυχοπαίδη απεικονίζει με τον ρεαλισμό μιας οξείας κριτικής ματιάς, την οδύνη που βιώνουν οι ανθρώπινες υπάρξεις από τον περασμένο αιώνα έως σήμερα, από τα προ και μετα-κατοχικά χρόνια, τα χρόνια του Εμφυλίου, μέχρι και τη δικτατορία και μετά που κλείνουν οι φυλακές. Αλλά εδώ έχουμε και τις μορφές και την οδύνη των εκατοντάδων μεταναστών και προσφύγων, που κυνηγημένοι και βασανισμένοι στα σαπιοκάραβα, πνίγονται στα γαλάζια ακρογιάλια του σκοτεινού δυτικού κόσμου μας.

Οι φυλακισμένοι αγωνιστές της ελληνικής ιστορίας συναντούν τους ασθενείς και οδοιπόρους, τους διωγμένους, θαλασσοπνιγμένους πρόσφυγες της εποχής μας, στην άπέλπι φυγή τους από τις βομβαρδισμένες πατρίδες τους.

Ο Ψυχοπαίδης, με συστηματικές μορφολογικές παραλλαγές, επανέρχεται διαρκώς, μέσα στη μακρά πορεία του πολυεπίπεδου έργου του, σε ένα «μάθημα ιστορίας», στα κομβικά στοιχεία μιας εικαστικής αφήγησης «δεσμευμένης» στις ανθρωπιστικές αξίες και στις ιδέες της ανθρώπινης χειραφέτησης και ελευθερίας.

Ο άνθρωπος με την τραγική μοίρα μέσα στον άγριο πόλεμο της καθημερινής του επιβίωσης υπήρξε πάντα για τον Ψυχοπαίδη ο βασικός πρωταγωνιστής και σημείο αναφοράς της τέχνης του, μιας τέχνης που αρνείται να λειτουργήσει ως διακοσμητικό, αισθητικό επιδόρπιο σ’ έναν κόσμο «ανίδεο και χορτάτο», όπως γράφει ο Σεφέρης. Ο Ψυχοπαίδης, γνήσιο τέκνο της γενιάς του ’60 αντιλαμβάνεται την έκφρασή του ως καλλιτέχνη – δημιουργού, ως μία κατάθεση δημόσια, «ιδιωτικού δικαίου», ως μαχόμενη μαρτυρία της διαλεκτικής σχέσης του ιδιωτικού με το συλλογικό.

Η τέχνη του, με οξυδέρκεια, μορφολογική καινοτομία και πολυμορφικό λεξιλόγιο, αντανακλά τους εσωτερικούς παλμούς και τις αντιφάσεις, τις συγκρούσεις και τα τραύματα μιας κοινωνίας άδικης και απάνθρωπης. Μιας κοινωνίας ανθρώπων πνιγμένων στον φαύλο κύκλο της ιδιοτέλειας, του ατομισμού και της εύκολης φυγής στο όνειρο που πίσω του κρύβεται ένας εφιάλτης. Σ’ έναν κόσμο «ξένο» και απειλητικά καινούργιο η τέχνη του Ψυχοπαίδη επιχειρεί να άρει τη σύγχρονη αποξένωση, καταγράφοντας μέσα από το εικαστικό λεξιλόγιο τις αλήθειες της πραγματικής ζωής, θέτοντας την ίδια την τέχνη προ των ευθυνών της. Ποιος είναι ο ρόλος της σήμερα και πάντα;

Δεν είναι η τέχνη άραγε ένας «άλλος», σκεπτόμενος, παρηγορητικός αλλά και διαφωτιστικός κόσμος, ένα παράλληλο σύμπαν, ευαισθητοποιημένο και σε εγρήγορση που μιλά για το εδώ και το τώρα, μιλά για το σήμερα «ως αύριο και ως χθες»; Δεν είναι ένα κριτικό, αναστοχαστικό βλέμμα πάνω στην Ιστορία, στην κοινωνία, στην οδύνη και στις πληγές αλλά και στην αξιοπρέπεια και στο μαχητικό μεγαλείο της ανθρώπινης κατάστασης; Ο Ψυχοπαίδης μάς θυμίζει διαρκώς ότι η τέχνη είναι αυτή που μπορεί να αμφισβητήσει τον νοσηρό εγκλωβισμό στις δογματικές ιδέες, να ανατρέψει την αυτο-αναφορική απάθεια του κόσμου γύρω της και με δημιουργική φαντασία να θέσει επί των «τύπων της ύλης» τα μεγάλα υπαρξιακά ερωτήματα που συγκλονίζουν, απειλούν αλλά και δίνουν νόημα στις ζωές μας. Με το έργο του επικυρώνει την ουμανιστική, ζωογόνα πάλη της τέχνης να αντιστέκεται σε κάθε βαρβαρότητα, μέσα μας και γύρω μας.

Η έκθεση του Ψυχοπαίδη μέσα στους χώρους των φυλακών της Αίγινας –ένα μοναδικά συγκροτημένο υπόδειγμα και παράδειγμα τέχνης πολιτικής, κοινωνικής και ιστορικής αναφοράς– δεν μιλά μόνο για τον εγκλεισμό, αλλά και για την ανθρώπινη απελευθέρωση από τα δεσμά της ψυχικής και σωματικής υποταγής, για τη δύναμη του ανθρώπου να παλεύει και να θυσιάζεται για την αλήθεια του με τους αγώνες του.

Με τα έργα του «Ασθενείς και οδοιπόροι» στις φυλακές της Αίγινας ο Ψυχοπαίδης βάζει –με τολμηρή εικαστική διάλεκτο– τη συλλογική ευθύνη της κοινωνίας να συνυπάρχει με την ατομική ευθύνη του καλλιτέχνη – δημιουργού, αναδεικνύοντας τη μάχιμη, ανθρώπινη αλληλεγγύη σε καθοριστικό παράγοντα που ενοποιεί το άτομο με το σύνολο, την τέχνη με τη ζωή, σε μια αδιαίρετη ενότητα.

Συνοψίζω και υποστηρίζω το εξής: Η ζωγραφική τέχνη του Γιάννη Ψυχοπαίδη ορίζεται όχι μόνο στην εικαστική κοινότητα, αλλά στην ίδια την πολιτική κοινωνία μας ως «κριτικό εικαστικό έργο» (Beruf). Ο Γιάννης Ψυχοπαίδης ως εικαστικός δημιουργός «φτιάχνει» τη συνείδηση της εποχής μας.

*Πολιτικός φιλόσοφος