«Πόσο ηθικά αποδεκτό είναι να δίνουμε και να λαμβάνουμε εντολές χωρίς κρίση;»

Ο Κώστας Αντ. Πετράκης είναι λέκτορας στο τμήμα Ψηφιακών Μέσων και Επικοινωνίας του Ιονίου Πανεπιστημίου. Εδώ και 15 χρόνια, ερευνά το σύστημα εντολών που οι άνθρωποι δίνουν και εισπράττουν στη σύγχρονη εποχή. Στη συνέντευξή του στις «Νησίδες», εξηγεί πώς έχουμε καταλήξει μια αυτοματοποιημένη «Κοινωνία των Εντολών», τους κινδύνους που κρύβει αυτή η συνθήκη και τις εναλλακτικές που μας δίνονται για να την καταπολεμήσουμε.

● Κύριε Πετράκη, ποια είναι η ιδέα της εντολής που εισηγείστε;

Η εντολή είναι ένας τρόπος να κατανοήσουμε τον κόσμο μας, είναι εν κινήσει οντότητες που παράγουν νέες οντότητες (λόγου χάρη, με την αγορά ενός αναψυκτικού στο σούπερ μάρκετ δίνουμε πολλαπλές εντολές: στο κατάστημα που το πουλάει, στον παραγωγό του αναψυκτικού, στην τράπεζα που λειτουργεί ως διαμεσολαβητής κ.ο.κ.).

Εδώ, πρέπει να διαχωρίσουμε τις εντολές που δίνουν οι άνθρωποι μέσω των τεχνολογικών αντικειμένων και ψηφιακών μέσων από τις εντολές που δίνουν άμεσα στους άλλους ανθρώπους. Η μεγάλη διαφορά αυτών των δύο είναι ότι οι εντολές που δίνουμε, για παράδειγμα, στα σύγχρονα «πανέξυπνα» κινητά δημιουργούν μια ασάφεια για το ποιος δίνει και ποιος λαμβάνει την εντολή και εν τέλει γεννιέται μια προβληματική: ότι όλοι μας συμμετέχουμε σε έναν κόσμο ο οποίος ηθικά έχει ένα ερωτηματικό. Δηλαδή, κατά πόσο είναι ηθικά αποδεκτό να δίνουμε και να λαμβάνουμε εντολές χωρίς κρίση; Χωρίς να σκεφτόμαστε τι είναι αυτό το πράγμα το οποίο συμβαίνει;

● Εχουμε δηλαδή αποδεχθεί τυφλά την τήρηση εντολών; Θα μπορούσατε να πείτε ότι ζούμε σε μια «Κοινωνία Εντολών»;

Κολυμπάμε ολοένα και περισσότερο σε μια πισίνα εντολών θα έλεγα, όπου ο άνθρωπος χάνει τον έλεγχο μέσω του αυτοματισμού των δικών του κινήσεων. Εργαζόμαστε και σκεφτόμαστε σε ένα αυτοματοποιημένο πλαίσιο εντολών, στο οποίο υποτασσόμαστε. Αυτή τη μηχανική σκέψη την έχουμε συναντήσει ξανά στην Ιστορία. Ετσι λειτουργούσαν και οι ναζί. Στην ουσία, όλοι οι στρατιωτικοί μηχανισμοί λειτουργούν με βάση τις εντολές.

● Κινδυνεύει άρα η δημοκρατία από μια αυτοματοποιημένη κοινωνία των εντολών;

Βεβαίως. Θεωρώ ότι η δημοκρατία που ζούμε στην Ελλάδα ούτως ή άλλως είναι μια ισχνή δημοκρατία. Δεν είναι μια δημοκρατία πλούσια, με δυνατές πτυχές. Παρ’ όλα αυτά, δεν έχουμε άλλο δρόμο από το να ενισχύουμε και να στηρίζουμε τη δημοκρατία στην οποία ζούμε.

Η γνώμη μου είναι ότι αν συνεχίσουμε χωρίς συνειδητότητα, βυθισμένοι στις αυτοματοποιημένες εντολές, τότε αυτό θα οδηγήσει στην εξάλειψη ακόμα και αυτής της ισχνής δημοκρατίας.

● Υπάρχει τρόπος να αποφύγουμε αυτό το σενάριο θεωρείτε; Υπάρχει εναλλακτική σε αυτό που περιγράφετε;

Νομίζω η εναλλακτική είναι, πραγματικά, ο καθένας να δώσει στον εαυτό του μια εντολή (ενδοστρεφόμενη) και να σκεφτεί λίγο παραπάνω ποιος είναι αυτός ο κόσμος στον οποίο ζει, τι συμβαίνει στον κόσμο γύρω του, πώς θα μπορούσε να τον εκλάβει έτσι ώστε να τον κατανοήσει. Εδώ αναδεικνύεται και η ηθική διάσταση των εντολών, που ανέφερα προηγουμένως: πρέπει να προλάβουμε τη διάβρωση της ανθρώπινης σκέψης και δράσης.

● Είναι και ο καπιταλισμός ένα σύστημα εντολών;

Βέβαια. Αυτό δεν σημαίνει ότι στη φεουδαρχία είχαμε λιγότερες εντολές, απλώς ήταν άλλων διαστάσεων, πιο απλοποιημένες και πιο καθαρές. Στον καπιταλισμό οι εντολές δίνονται χαρωπά. Αγοράζουμε χαρωπά, καταναλώνουμε χαρωπά, ενώ η πραγματικότητα δεν είναι καθόλου χαρωπή, το αντίθετο μάλιστα.

● Σε αυτή τη φάση, του ύστερου καπιταλισμού, της οικονομίας της πλατφόρμας και της τεχνητής νοημοσύνης, πώς επιδρά το σύστημα των εντολών που περιγράφετε;

Αρχικά να θέσουμε ποιο είναι το βασικό πρόβλημα της τεχνητής νοημοσύνης, όπως αυτό ακριβώς είχε ειπωθεί από τον Νόαμ Τσόμσκι: είναι μια κλοπή λόγου. Οσον αφορά το σύστημα των εντολών, αυτό που μπορώ να αναφέρω είναι ότι ένα «μηχάνημα» κερδίζει τη σχέση του με εμάς, έρχεται δηλαδή από πάνω μας. Δεν αξίζει μόνο να σκεφτόμαστε τη σχέση μας με την τεχνητή νοημοσύνη στο 2025, αλλά σε 20-30 χρόνια. Πού θα βρίσκεται η σχέση μας τότε; Πώς θα διαμορφωθεί η ανταλλαγή εντολών με την τεχνητή νοημοσύνη;

Επειδή μιλήσατε για την οικονομία της πλατφόρμας, είναι αναγκαίο να αναφέρουμε αυτό που ονομάζω «σωματικότητα της εντολής». Εχει καταλήξει να θεωρείται εντελώς φυσική κατάσταση η αφή σε μια οθόνη αφής. Αναρωτιέμαι, μήπως δεν είναι εν τέλει τόσο φυσική και κατά πόσο διαστρέφει τη σχέση μας με την πραγματικότητα;

● Φαντάζομαι ότι η εμπειρία της πανδημίας με τις εντολές που λαμβάναμε και έπρεπε να τηρήσουμε σας επηρέασε βαθιά. Πώς θεωρείτε ότι μας άλλαξε η πανδημία;

Αυτή η διαδικασία λήψης εντολών από τους κυβερνητικούς φορείς την περίοδο εκείνη με ώθησε να σκεφτώ τις εντολές που είμαστε έτοιμοι -υπό συνθήκες- να εισπράξουμε και να δώσουμε. Και βέβαια, όχι τόσο να δώσουμε, αλλά αυτές που εισπράττουμε.

Επιπλέον, πρέπει να μελετηθεί πώς η πανδημία διαμόρφωσε τη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα και πώς η επικοινωνία μεταξύ των ανθρώπων κατέληξε πιο τυποποιημένη.

* Η συναρμογή της σκέψης για τη θεωρία της εντολής του Κώστα Αντ. Πετράκη πραγματοποιήθηκε σε συνεργασία με τη φοιτήτριά του Εμμα Χιωτάκη