Πριν από λίγες εβδομάδες τέλειωσε τις πανελλαδικές εξετάσεις η γενιά του 2008, μία από τις πρώτες «ψηφιακές γενιές», όχι μόνο γιατί κράτησε τάμπλετ και smartphone στα χέρια της από κούνια, αλλά και γιατί έχει ελάχιστες αναμνήσεις του κόσμου πριν από το «πάντρεμα» της Τεχνητής Νοημοσύνης με την καθημερινότητά μας τα τελευταία 2-3 χρόνια.
Μέσα σε ένα κλίμα έντονης συζήτησης, ακόμα και «ηθικού πανικού», για τον νέο μεγάλο άγνωστο «Χ» στην εκπαιδευτική κοινότητα, το ΑΙ, η υπουργός Παιδείας, Σοφία Ζαχαράκη, μαζί με τον υπουργό Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Δημήτρη Παπαστεργίου, προχώρησαν στις 12 Μαΐου σε ΚΥΑ σχετικά με τους κανόνες ορθής χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση, όπως και προστασίας των προσωπικών δεδομένων των μαθητών. Ετσι, η εκπαιδευτική κοινότητα αρχίζει σιγά σιγά να γνωρίζει τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις της σε σχέση με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Η τελευταία έχει ήδη έτσι κι αλλιώς αλλάξει έντονα την εκπαιδευτική διαδικασία, όμως πλέον δείχνουμε να περνάμε στο στάδιο της έντονης επιφυλακτικότητας μετά από εκείνο του αρχικού ενθουσιασμού.
Το νέο πλαίσιο
Στη νέα ΚΥΑ (55909/Δ6) προβλέπεται ότι η αξιοποίηση εφαρμογών AI παραμένει προαιρετική τόσο για μαθητές όσο και για εκπαιδευτικούς, πραγματοποιείται αποκλειστικά για την υποστήριξη της μαθησιακής διαδικασίας και τελεί πάντοτε υπό την εποπτεία του διδάσκοντα, χωρίς να επηρεάζει την αξιολόγηση ή τη σχολική και υπηρεσιακή κατάσταση. Παράλληλα, εισάγονται αυστηρές δικλίδες ασφαλείας απέναντι σε φαινόμενα παραπληροφόρησης, καταχρηστικής χρήσης και αλγοριθμικών στρεβλώσεων.
Για πρώτη φορά απαγορεύονται ρητά πρακτικές όπως η δημιουργία deepfake περιεχομένου χωρίς συναίνεση, η παραγωγή ψευδών πηγών και η μη εξουσιοδοτημένη ανάπτυξη εφαρμογών AI. Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται και στην προστασία προσωπικών δεδομένων ανηλίκων, καθώς απαγορεύεται η δημιουργία προφίλ μαθητών ή η επεξεργασία στοιχείων προσωπικότητας και συμπεριφοράς. Επιπλέον, η χρήση εργαλείων Τ.Ν. δεν επιτρέπεται στις εξετάσεις (εκτός αν υπάρχει ειδική πρόβλεψη από τον εκπαιδευτικό), ενώ οι μαθητικές εργασίες δεν μπορούν να παράγονται εξ ολοκλήρου από εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης.
Αναπαραγωγή χωρίς κριτική σκέψη
Η Μαρία, 34 ετών, είναι δασκάλα σε Δημοτικό σχολείο της Ανατολικής Αττικής. Μιλώντας στην «Εφ.Συν.» διαπιστώνει χρήση εφαρμογών της Τεχνητής Νοημοσύνης ακόμα και από πολύ μικρούς σε ηλικία μαθητές, ξεκινώντας από το να λύσουν τις απορίες τους και φτάνοντας στο να λύσουν χωρίς κόπο τις ασκήσεις τους. «Εχει συμβεί να εντοπίσω εργασίες μαθητών μου ή απαντήσεις ασκήσεων που έχουν παραχθεί με τη χρήση της Τ.Ν.. Στην ηλικία του Δημοτικού, βέβαια, τα παιδιά δεν έχουν την ωριμότητα να κατανοήσουν τη χρήση του εργαλείου αυτού και απλώς προβαίνουν στην αντιγραφή και απλή αναπαραγωγή του, χωρίς να μπορούν να έχουν κριτική σκέψη. Το συζητάω μαζί τους και προσπαθούμε να βρούμε τρόπους σωστής χρήσης του εργαλείου αυτού», μας λέει.
«Κύριε, κύριε, ο ……. έκανε την εργασία με ΑΙ», αυτό άκουσε ο Βασίλης, 32 ετών, δάσκαλος σε σχολείο των βορείων προαστίων. Ηταν μια εργασία στην Ιστορία της Δ’ Δημοτικού, όπου οι μαθητές έπρεπε να κάνουν μια παρουσίαση για συγκεκριμένα ιστορικά πρόσωπα. «Ο μαθητής έκανε την παρουσίαση με το ΑΙ, αλλά την είχε επεξεργαστεί κιόλας. Δεν είχα πρόβλημα με αυτό. Ωστόσο ο συμμαθητής του τον κάρφωσε», μας διηγείται ο Βασίλης. Συνεχίζει λέγοντάς μας ότι σε περιπτώσεις που οι δάσκαλοι επιδεικνύουν τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης στους μαθητές συχνά βρίσκονται στην οξύμωρη θέση να λαμβάνουν υποδείξεις και δημιουργικές ιδέες από τους ίδιους τους μαθητές τους. «Με είχαν ρωτήσει “κύριε, ξέρετε το ChatGPT;”. Πολλές φορές τα παιδιά της Gen Alpha (σ.σ. γεννημένοι μεταξύ 2010-2015) έχουν το στερεότυπο ότι εμείς ζούμε σε έναν παλιακό κόσμο και αυτά στον ψηφιακό. Το 2015 που αυτά γεννήθηκαν εμείς βέβαια ήμασταν ήδη στα κοινωνικά δίκτυα», καταλήγει ο Βασίλης.
Διμέτωπος αγώνας κόντρα στην παπαγαλία και το copy-paste
Παρότι οι περισσότεροι εκπαιδευτικοί γνωρίζουν ότι εργαλεία AI χρησιμοποιούνται ευρέως στις σχολικές εργασίες, η στάση απέναντί τους παραμένει συχνά επιφυλακτική, αναδεικνύοντας το ευρύτερο δίλημμα γύρω από τα όρια, τις δυνατότητες και τον ρόλο της τεχνολογίας στην εκπαίδευση. Ηδη σε ορισμένα πανεπιστήμια αλλά και σε σχολικές μονάδες παρατηρείται μια τάση επιστροφής στις προφορικές εξετάσεις, όπως σε παλιότερες δεκαετίες που δεν υπήρχαν οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές και η τόσο μεγάλη ανάγκη για γραπτές εργασίες. «Θα εξετάζουμε όλους τους μαθητές αναγκαστικά προφορικά και θα γυρίσουμε στην εποχή του ’70 και στο “Ερως ανίκατε μάχαν”. Ούτε αυτό είναι λύση, γιατί και οι προφορικές εξετάσεις έχουν άλλου είδους αδυναμίες. Και δεν θέλω να σκέφτομαι με ποια λογική θα μπουν μετά αυτά τα παιδιά στο πανεπιστήμιο, όταν με το ΑΙ θα γίνεται ο κλέψας του κλέψαντος στις εργασίες», αναφέρει στην «Εφ.Συν.» φιλόλογος κοντά στην ηλικία των 40, που ήδη εξετάζει τις κατευθυντήριες του υπουργείου Παιδείας, δίνοντας, όπως λέει, έναν οξύμωρο διμέτωπο αγώνα κόντρα στη διαχρονικά προωθούμενη παπαγαλία αλλά και το copy-paste μέσω πλέον Τεχνητής Νοημοσύνης.
ΟΛΜΕ: καμπανάκι για την αλόγιστη χρήση της Τ.Ν.
Παρότι η ομαλή ενσωμάτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα αποτελεί εκπεφρασμένη προτεραιότητα ώς το τέλος της δεκαετίας που διανύουμε, παρατηρείται μεγάλη ανισότητα ανάμεσα στα δημόσια σχολεία, τα πειραματικά-πρότυπα σχολεία και τα ιδιωτικά σχολεία. Οπως εξηγεί στην «Εφ.Συν.» ο τέως πρόεδρος της ΟΛΜΕ, Θόδωρος Τσούχλος, πολύ σημαντικές είναι οι διαφορές στον αριθμό των μαθητών ανά τμήμα, όπως και στον υλικοτεχνικό εξοπλισμό των σχολείων με τον οποίο θα γίνει η όποια χρήση της Τ.Ν. για εκπαιδευτικούς σκοπούς.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη αποτέλεσε το βασικό θέμα του 13ου Συνεδρίου της ΟΛΜΕ που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο στην Καλαμάτα. «Ηταν η πρώτη ομοσπονδία στον δημόσιο τομέα που ασχολήθηκε με το θέμα», αναφέρει ο κ. Τσούχλος. Οπως μας επισήμανε ακόμη ο ίδιος, η Τ.Ν. είναι μια πραγματικότητα, όμως υπάρχουν άμεσα ζητήματα που αντιμετωπίζουν οι εκπαιδευτικοί, πολύ πέρα από το θέμα της Τ.Ν., θέματα ελλείψεων σε διορισμούς με 5.500 αντί για 10.000 στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, η κατηγοριοποίηση των σχολείων με τα πρότυπα, τα Ωνάσεια και τα πειραματικά, όπως και το ότι στα δημόσια υπάρχουν έως 29 μαθητές ανά τάξη, ενώ στα πρότυπα ώς 24. Παράλληλα τρέχουν ακόμη πειθαρχικά συμβούλια και διώξεις εις βάρος καθηγητών για τη μη συμμετοχή στην αξιολόγηση.
Σύμφωνα με τον κ. Τσούχλο, η ΟΛΜΕ δεν έχει ακόμη επίσημη θέση για τη χρήση ή μη της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εκπαίδευση, ούτε έχει προλάβει να συνεδριάσει για να αξιολογήσει τη νέα ΚΥΑ. Ο τρόπος που θα χρησιμοποιηθεί εναπόκειται τελικά στον κάθε εκπαιδευτικό. Σε πρόσφατο άρθρο του ο ίδιος υπογραμμίζει: «Παρά τα πλεονεκτήματά της, η χρήση της στον χώρο της Εκπαίδευσης ενέχει σοβαρούς κινδύνους, πρακτικούς και ηθικούς. Στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση, η τεχνολογία αυτή δίνει τη δυνατότητα να αντιμετωπιστεί το ισοπεδωτικό μοντέλο της άκαμπτης μαζικής διδασκαλίας. Αλλά και η διατήρηση του ανθρωποκεντρικού χαρακτήρα είναι απαραίτητη και [η Τ.Ν.] οφείλει να ενδυναμώσει ουσιαστικά τους εκπαιδευτικούς και τους μαθητές σε ένα καθεστώς ελεύθερης διδασκαλίας».
Στην υπόλοιπη Ευρώπη: Ο στόχος της προστιθέμενης εκπαιδευτικής αξίας
Ισπανία: Δεν υπάρχει γενική απαγόρευση της χρήσης Τεχνητής Νοημοσύνης στα Δημοτικά και στα Γυμνάσια. Αντίθετα, τόσο το υπουργείο Παιδείας όσο και αρκετές αυτόνομες κοινότητες προωθούν τη σταδιακή ενσωμάτωσή της. Το 2024, το ισπανικό υπουργείο Παιδείας, μέσω του Εθνικού Ινστιτούτου Εκπαιδευτικών Τεχνολογιών και Κατάρτισης Εκπαιδευτικών (INTEF), δημοσίευσε έναν επίσημο οδηγό για την προώθηση της «ηθικής, ασφαλούς και υπεύθυνης» χρήσης της Τεχνητής Νοημοσύνης στη μη πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Στην πράξη, η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται κυρίως για εργαλεία υποστήριξης εκπαιδευτικών, εξατομικευμένης μάθησης, μηχανικής μετάφρασης, δημιουργίας διδακτικού υλικού, έγκαιρης ανίχνευσης μαθητών που εγκαταλείπουν το σχολείο και ψηφιακού γραμματισμού.
Ενώ ο στόχος είναι η καλλιέργεια ενός θετικού περιβάλλοντος στην τάξη, η Ισπανία αντιμετωπίζει αρκετές προκλήσεις που εντείνονται σε περιόδους όπως οι καλοκαιρινές εξετάσεις εισαγωγής στα πανεπιστήμια. Αρκετές αυτόνομες κοινότητες έχουν εφαρμόσει αυστηρότερα συστήματα παρακολούθησης, για να αποτρέψουν τη χρήση κρυφών συσκευών ή εργαλείων Τεχνητής Νοημοσύνης κατά τη διάρκεια των εξετάσεων, από ανησυχία ότι οι μαθητές ενδέχεται να λαμβάνουν απαντήσεις σε πραγματικό χρόνο από εξωτερικές πηγές.
Λιθουανία: Ομάδα Εργασίας του υπουργείου Παιδείας έχει συντάξει κατευθυντήριες γραμμές που έχουν ως στόχο να βοηθήσουν κάθε σχολείο να αναπτύξει τους δικούς του κανόνες για τη χρήση της Τ.Ν., παρότι δεν είναι υποχρεωτικό. Οι κατευθυντήριες γραμμές τονίζουν ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα πρέπει να χρησιμοποιείται μόνο όπου παρέχει σαφή «προστιθέμενη αξία» στη διδασκαλία και τη μάθηση. Οι εφαρμογές Τ.Ν. θα πρέπει να εμπλουτίζουν τη μαθησιακή διαδικασία, βοηθώντας στην εξατομίκευση των εργασιών, στη μείωση της ρουτίνας και στη δημιουργία νέων ευκαιριών για δημιουργικότητα και έρευνα. Για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια των μαθημάτων γεωγραφίας, οι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη για να αναπτύσσουν σενάρια κλιματικής αλλαγής, τα οποία μπορούν αργότερα να συζητηθούν στην τάξη.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί επίσης να βοηθήσει στον εντοπισμό επαναλαμβανόμενων λαθών, στον έλεγχο της γραμματικής ή στη σύνταξη γενικών σχολίων ανατροφοδότησης. Συνιστάται να επιτρέπεται στους μαθητές να χρησιμοποιούν την Τεχνητή Νοημοσύνη μόνο με την άδεια του εκπαιδευτικού και αφού συμφωνήσουν εκ των προτέρων για τα εργαλεία που θα χρησιμοποιηθούν και τον τρόπο αξιολόγησης της εργασίας.
●Tο άρθρο γράφτηκε στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος PULSE 2, στο οποίο συμμετέχει κατ’ αποκλειστικότητα η «Εφ.Συν.». Συνεργάστηκαν οι Ana Somavilla (El Confidential-Ισπανία) και Justė Ancevičiūtė (Delfi-Λιθουανία)
