Αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο τα κτίρια

Το εκπαιδευτικό μας σύστημα συχνά εμποδίζει τους μελλοντικούς αρχιτέκτονες να συνδεθούν με την κοινωνία και να αναπτύξουν όλες τις δυνατότητές τους ώστε να μπορούν να παίξουν έναν πιο ζωτικό και καθοριστικό ρόλο. Γι’ αυτό και είναι κυρίαρχη η αντίληψη ότι ο κύριος σκοπός των αρχιτεκτόνων είναι να σχεδιάζουν κτίρια.

«Μπορούμε να δούμε την εκπαίδευση των αρχιτεκτόνων όχι αποκλειστικά στις αίθουσες διδασκαλίας, αλλά να βγαίνει έξω στην κοινωνία, να συντελείται εκεί η εκπαίδευση, και αυτό που παράγεται να αξιοποιείται άμεσα;» αναρωτιέται ο εμβριθής αναπληρωτής καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων του ΕΜΠ Νικόλας Αναστασόπουλος. Η Χριστίνα Σερίφη αρχιτεκτόνισσα στο Βερολίνο και ο Ισπανός αρχιτέκτονας Juan Chacon, ιδρυτικό μέλος της κολεκτίβας αρχιτεκτόνων Zuloark, έχουν τις ίδιες ανησυχίες με τον Ελληνα καθηγητή. Και κάπως έτσι προκύπτει «Η Αρχιτεκτονική Σχολή των Κοινών».

Μια διακρατική συνεργασία

Πρόκειται για μια διακρατική συνεργασία μεταξύ τριών πανεπιστημίων, τριών αρχιτεκτονικών ομάδων και τριών τοπικών πρωτοβουλιών με επίκεντρο τα κοινά σε αγροτικές περιοχές στη Γαλλία, την Ιταλία και την Ελλάδα. Μια συνεργασία που υλοποιήθηκε στο πλαίσιο ενός προγράμματος Erasmus+ που συμμετείχαν οι σχολές Αρχιτεκτονικής της Γκρενόμπλ, του Τορίνο και η Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ.

Για τρία χρόνια οι φοιτητές που συμμετείχαν στο πρόγραμμα παράλληλα με τις σπουδές τους βγήκαν από τις αίθουσες, ανακατεύτηκαν με τις τοπικές κοινωνίες των τριών χωρών και κατάλαβαν στην πράξη πως ένας αρχιτέκτονας μπορεί να εκπαιδεύεται από τους κατοίκους ενός χωριού, ενώ παράλληλα να τους εκπαιδεύει και να τους ευαισθητοποιεί και ο ίδιος. Οι φοιτητές με τη βοήθεια των καθηγητών τους ξεκλείδωσαν την αληθινή τους δύναμη και συνειδητοποίησαν ότι για την οικοδόμηση μιας καλύτερης κοινωνίας η επιστήμη δεν πρέπει να είναι αποκομμένη από την κοινωνία, αντίθετα πρέπει να πηγαίνουν χέρι χέρι. «Και η αρχιτεκτονική εκεί πρέπει να σκοπεύει. Στις ανθρώπινες σχέσεις» θα πει ο επίκουρος καθηγητής του Πολυτεχνείου Λεωνίδας Κουτσουμπός.

«Στο πρόγραμμα φέραμε κοντά τρεις περιοχές της υπαίθρου. Θεωρήσαμε ότι είναι σημαντικό να μιλήσουμε για την ύπαιθρο και τι μπορεί να προσφέρει στην αρχιτεκτονική. Οι τρεις περιοχές είχαν διαφορετικά χαρακτηριστικά μεταξύ τους και είχε ενδιαφέρον να δημιουργήσουμε ένα κοινό νήμα», θα πει η Χριστίνα Σερίφη. Στη Γαλλία οι φοιτητές μαζί με την τοπική κοινωνία δούλεψαν σε ένα παλιό εργοστάσιο υφαντουργίας. Στην Ιταλία σε μια παλαιά σχολή καλογραιών, ενώ στην Ελλάδα η αρχιτεκτονική συνάντηση έγινε σε ένα μικρό χωριό στη Θεσπρωτία, το Μορφάτι. «Οι φοιτητές άνοιξαν το εγκαταλελειμμένο σχολείο του χωριού και με τη βοήθεια του Συλλόγου Γυναικών του χωριού έφτιαξαν έναν χάρτη για τις πιθανές νέες χρήσεις που μπορεί να έχει το παλιό πέτρινο κτίριο», εξηγεί η Χριστίνα η οποία συμμετέχει στην ομάδα αρχιτεκτόνων TiriLab που οργάνωσε το εργαστήριο στη Θεσπρωτία. «Πρόκειται για μια νέα προσέγγιση της αρχιτεκτονικής όπου αρχιτεκτονική δεν είναι μόνο τα κτίρια αλλά και η σύνδεσή της με τον κοινωνικό ιστό και το περιβάλλον», συμπληρώνει ο Juan Chacon.

Οχι μόνο αρχιτέκτονας αλλά και μάστορας

«Ενα από τα ζητήματα που βάζει η “Αρχιτεκτονική Σχολή των Κοινών” είναι αν η εκπαίδευση των αρχιτεκτόνων μπορεί να πατάει με το ένα πόδι στη θεωρία και με το άλλο στην πράξη. Αν δηλαδή οι φοιτητές μπορούν να αποκτήσουν την εμπειρία της πράξης. Για παράδειγμα, πώς κατασκευάζεται ένας πάγκος ή με άλλα λόγια ο αρχιτέκτονας να είναι και μάστορας», λέει ο Νικόλας Αναστασόπουλος, αναδεικνύοντας μια άλλη πτυχή της απόκλισης μεταξύ της αρχιτεκτονικής της αισθητικής και της αρχιτεκτονικής της λειτουργικότητας. Κάτι που υποδηλώνει και απόκλιση μεταξύ της αρχιτεκτονικής και της κοινωνίας, όταν η σχεδιαστική προοπτική δεν συναντά τις ανάγκες της καθημερινής ζωής. Δεν εκφράζει τις ανάγκες και τις επιθυμίες των ανθρώπων.

«Οι φοιτητές έχουν χάσει την επαφή τους με την υλικότητα. Δεν έχουν πιάσει ποτέ υλικά στα χέρια τους. Αυτή η εξοικείωση είναι το οπλοστάσιο στα χέρια των φοιτητών. Αυτό πέτυχε η Σχολή των Κοινών. Τα υλικά όχι μόνο αλλάζουν υπόσταση και εξυπηρετούν μια καινούργια πρακτική αλλά εξυπηρετούν και τη χρηστικότητα», θα πει ο καθηγητής του Πολυτεχνείου Ιωάννης Γρηγοριάδης.

Οι φοιτητές στο Μορφάτι σχεδίασαν και υλοποίησαν, με υλικά που βρήκαν στο εγκαταλελειμμένο παλιό σχολείο, μια κουζίνα για τις εκδηλώσεις που οργανώνει ο Σύλλογος Γυναικών του χωριού. Οταν την παρουσίασαν και είπαν στις γυναίκες του χωριού ότι τους έφτιαξαν μια κουζίνα λειτουργική, εκείνες αναρωτήθηκαν πώς είναι δυνατόν μια κουζίνα να μην είναι λειτουργική! Μέσα από αυτό το μικρό «παράδοξο» στους φοιτητές δημιουργήθηκε μια ισχυρή αίσθηση των διαφορών που υπάρχει μεταξύ της φιλοσοφίας του κοινοτισμού όπου επικρατεί το «εμείς» από την πραγματικότητα του ατομικισμού των σύγχρονων μεγαλουπόλεων όπου επικρατεί το «εγώ». «Σε μια εποχή που κυριαρχείται από το ΕΓΩ η ταχύτητα αυξάνεται και εξαφανίζεται ο χρόνος και μαζί του και ο χώρος. Η Σχολή των Κοινών ήταν μια ρήξη. Η συλλογικότητα και τα κοινά δεν είναι θεωρία, είναι πρακτική και αυτή την εμπειρία απέκτησαν οι φοιτητές μέσα από αυτό το πρόγραμμα», θα πει η αναπληρώτρια καθηγήτρια Παναγιώτα (Πέννυ) Κυριλίκι, ενώ τη σημασία της βιωματικής εμπειρίας υπογραμμίζει και η καθηγήτρια του ΕΜΠ Ελένη Αλεξάνδρου, λέγοντας: «Δεν χρειάζεται να καθοδηγούμε τα παιδιά, αν το κάνουμε αναπαράγουμε τον εαυτό μας. Οι μεγαλύτεροι αρχιτέκτονες δεν τελείωσαν αρχιτεκτονική. Η αρχιτεκτονική είναι και εμπειρική διαδικασία».

«Αρχιτεκτονική χωρίς αρχιτέκτονες. Επιστροφή στο παραδοσιακό. Στον κοινοτισμό, σε αυτά που έκαναν οι άνθρωποι στα χωριά. Οι κατασκευές βασίζονται στις ανάγκες και όχι στα ακαδημαϊκά προγράμματα», θα πει έμπλεος συναισθημάτων ένας φοιτητής, κι εγώ καταλαβαίνω έντονα πόσο η κάθε πλευρά χρειάζεται αυτό που έχει η άλλη και πόσο τα προγράμματα Erasmus βοηθούν προς αυτή την κατεύθυνση. Πώς να κατανοούμε καλύτερα όχι μόνο διαφορετικούς λαούς αλλά και τις ίδιες αλλά πολύ διαφορετικές κοινωνίες του τόπου μας. Πώς να υιοθετούμε τις βιώσιμες πτυχές των διαφορετικών πλευρών και να αφομοιώνουμε ιδέες και αξίες».

Την προσοχή ωστόσο όλων εφιστά ο καθηγητής Λεωνίδας Κουτσουμπός θέτοντας την ηθική διάσταση της αρχιτεκτονικής που έχει την ιδιότητα να συμβάλλει στον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι συνυπάρχουν. «Η αρχιτεκτονική δημιουργεί μια διάταξη πραγμάτων μέσα στον χώρο. Το ζήτημα είναι με ποιο τρόπο αντιλαμβανόμαστε την αρχιτεκτονική. Μέσα από τέτοιες δράσεις μπορούμε να δώσουμε ένα καινούργιο νόημα στην αρχιτεκτονική και όχι να την απορρίψουμε», θα πει. Η παρακαταθήκη που άφησε το πρόγραμμα για το μέλλον των αρχιτεκτονικών σχολών είναι να βρεθεί ο τρόπος που αυτή η διαδικασία του συμμετοχικού σχεδιασμού να μπει στη διδακτέα ύλη των σχολών. Αλλωστε, όπως λέει και ο καθηγητής Λ. Κουτσουμπός, «Η λέξη σχολή βγαίνει από τη σχόλη, από τη διακοπή δηλαδή από την καθημερινότητά μας. Η Σχολή των Κοινών είναι μια σχόλη από την κανονική καθημερινότητα των σχολών. Η διακοπή αυτή έκανε καθηγητές και φοιτητές να σκεφτούν τι είναι τα κοινά, τι είναι η αρχιτεκτονική».