«Κρίση και νόημα»

Το βιβλίο του Θωμά Σιώμου «Το νόημα της κρίσης: χρεοκοπία και ματαίωση – πολιτική επικοινωνία, δημοκρατία και λαϊκισμός» (Θεσσαλονίκη: Επίκεντρο 2023) προσφέρει τόσο μια πλούσια χαρτογράφηση όσο και μια σειρά από σημαντικά ερμηνευτικά κλειδιά για την ψύχραιμη και παραγωγική ανατομία της πρόσφατης ελληνικής κρίσης. Θα πρέπει, κατ’ αρχάς, να τονιστεί ότι όσα ακολουθούν δεν αποτελούν, βεβαίως, μια κρίση με αξιώσεις μιας (μάλλον, έτσι και αλλιώς, αδύνατης) αντικειμενικότητας. Κι αυτό γιατί το τελικό κείμενο του βιβλίου βασίστηκε σε μια διδακτορική διατριβή, για την ολοκλήρωση της οποίας συνεργαστήκαμε με τον Θωμά σε πολλαπλά επίπεδα (στο πλαίσιο του ερευνητικού προγράμματος «POPULISMUS: λαϊκιστικός λόγος και δημοκρατία», αλλά και στο πλαίσιο της συνήθους ακαδημαϊκής εποπτείας και συνεργασίας). Ωστόσο, το δημοσιευμένο κείμενο δεν ταυτίζεται με εκείνο της διατριβής, έχει προσαρμοστεί ώστε να γίνει προσβάσιμο στον καθημερινό αναγνώστη που δεν έχει απωθήσει απλώς την εμπειρία της κρίσης, αλλά μάλλον αναζητά (ακόμη) το νόημά της.

Προφανώς, κανένα βιβλίο δεν γράφεται εν κενώ. Κάθε μελέτη με στοιχειώδεις απαιτήσεις επιστημονικής ενάργειας γειώνεται συνήθως σε κάποια συγκυρία, αλλά την υπερβαίνει επίσης. Πηγαινοέρχεται ανάμεσα στο ενδεχομενικό, στη συγκυρία αυτή, και σε κάποια ευρύτερα ερωτήματα, αξιακές πλαισιώσεις, εννοιολογικές οπτικές, πολιτικο-θεωρητικές ευαισθησίες και επιστημολογικούς προσανατολισμούς, πάντα στην αμοιβαία τους διαπλοκή. Εδώ έχουμε μια τέτοια ευτυχή περίπτωση… Αφορμή είναι η ελληνική κρίση και οι συνέπειές της, αλλά η σημασία των επιχειρημάτων εκτείνεται πέρα από αυτήν για λόγους που θα εξηγηθούν παρακάτω.

Εδώ συναντιούνται το διεθνές πλαίσιο, πραγματολογικό και στοχαστικό/εννοιολογικό, με έναν προσανατολισμό αυξημένου ελληνικού ενδιαφέροντος. Στο ευρύτερο επίπεδο, τα ερωτήματα που τίθενται είναι πολλά: Πώς μιλάμε για την κρίση; Πότε είμαστε σε κρίση; Πώς βγαίνουμε από μια κρίση (στο κοινωνικό, αλλά και το υποκειμενικό επίπεδο); Πώς στοχαζόμαστε την κρίση ή μία κρίση; Πώς μιλάμε, αντιστοίχως, για τη χορογραφία «κρίση»/«κανονικότητα»; Στο πιο συγκεκριμένο (ελληνικό) επίπεδο: Πώς μπορεί να χαρτογραφηθεί και να αποτιμηθεί η κρίση στην Ελλάδα; Ποιες προκλήσεις έθεσε για τις πολιτικές δυνάμεις, τις καλλιτεχνικές πρακτικές, τα media, τα ίδια τα υποκείμενα; Ποιες διεργασίες πένθους πυροδότησε και ποιες νέες επινοήσεις/νοηματοδοτήσεις έφερε στο προσκήνιο; Με τι ευρύτερα κοινωνικά/πολιτικά/πολιτισμικά, αλλά και ψυχο-κοινωνικά, αποτυπώματα; Πρόκειται για επίδικα ζητήματα που θα παραμείνουν στο επίκεντρο των κοινωνικών και πολιτικών επιστημών για πολύ ακόμη, στον βαθμό, μάλιστα, που η κρισιακή συνθήκη –σε πολλαπλά επίπεδα (perma-crisis)– συγκροτεί μια «νέα κανονικότητα».

Ειδικότερα, τι μπορεί να περιμένει ο αναγνώστης από την ανάγνωση τούτου του βιβλίου; Και γιατί μπορεί να είναι χρήσιμο να διαθέτουμε αυτό το βιβλίο στη βιβλιοθήκη μας;

Για να προστεθεί μια σημαντική ψηφίδα (πολυ-επίπεδης) μνήμης στη χορογραφία ανάμνησης/απώθησης που σημαδεύει τη σχέση όλων μας ακόμα και με το άμεσο παρελθόν.

Για να εξοπλιστούμε με τα κατάλληλα εννοιολογικά/ερμηνευτικά εργαλεία και σχήματα (που αντλούν από ποικίλες παραδόσεις του στοχασμού: βιοπολιτικές, συστημικές, λογο-αναλυτικές, πολιτικο-θεωρητικές, ψυχαναλυτικές, επικοινωνιακές κ.λπ.) για την αναστοχαστική κατανόηση τέτοιου είδους προκλήσεων.

Η γλώσσα δεν είναι αθώα (Barthes). Και ο τρόπος που μιλάμε για τέτοιου είδους εμπειρίες δεν είναι ποτέ αυτόματος ή απροϋπόθετος. Μήπως είναι προτιμότερο να προετοιμαστούμε κατάλληλα για να μπορέσουμε να συλλάβουμε τον ρυθμό της κάθε κρίσης; Τη διαπλοκή ανάμεσα στις γνωστικές και τις συναισθηματικές/συγκινησιακές διαστάσεις της; Για να μπορούμε να ενεργοποιήσουμε τη σκέψη και τη δράση μας με τρόπο πραγματιστικό, αλλά και επινοητικό, ανοίγοντας νέους (βιώσιμους) δρόμους; Εύχομαι το βιβλίο του Θωμά Σιώμου να λειτουργήσει ως καταλύτης προς αυτή την κατεύθυνση για κάθε κοινωνικό επιστήμονα, αλλά και για κάθε πολίτη, που θα το συναντήσει.

*Καθηγητής Ανάλυσης Πολιτικού Λόγου στο ΑΠΘ