Δεν είχα την τύχη, τα χρόνια που έζησα και σπούδασα στην Ιταλία, να γνωρίσω από κοντά τον Παζολίνι· δεν ήξερα τίποτε γι’ αυτόν πέρα από το ότι παρουσίαζε, γυμνός και με τόσο άγχος, στα μάτια του καθενός τα πράγματα που εξέφραζε με θυμό και, ίσως, με εγκατάλειψη, στα ποιήματα, στα πεζά, στον κινηματογράφο.
Μου φαίνεται ότι στα έργα του Παζολίνι εμφανίζεται διαρκώς κάτι το πυρετώδες και επιθετικό, κάτι που δεν είναι αρκετά εγκωμιαστικό, ανώριμο, που γεννιέται από τη σπάνια δημιουργική ιδιοφυΐα του. Ξεχειλίζει από την ίδια του την ιδιοσυγκρασία μια ανυπόμονη επιδειξιμανία, που μοιάζει όχι με μια έκφραση ματαιοδοξίας, αλλά από τη δική του καταπιεσμένη ντροπαλότητα, που ίσως ήταν μόνο ένα άγχος να γίνει γνωστός, να βρίσκεται ανάμεσα σε φίλους, σχεδόν μια ανάγκη αγάπης.
Ολο το συγγραφικό και σκηνοθετικό έργο του Παζολίνι παρουσιάζει ένα αποκαλυπτικό και συναισθηματικό στοιχείο του καιρού του, όπως ένας που βίωσε τη βαθιά κρίση αξιών στις οποίες έτυχε να ζήσει. Ο διανοούμενος Παζολίνι, διχασμένος ανάμεσα στις δογματικές βεβαιότητες του μαρξισμού και την ελεύθερη αστική του διάπλαση, στις «Στάχτες του Γκράμσι» εξέφρασε την ανίατη διαπάλη ανάμεσα στην ασφαλή προσήλωση στην καρδιά και την άσβεστη αναζήτηση της κριτικής ευφυΐας. Προφήτης της σεξουαλικής απελευθέρωσης, κατασκεύασε στο «Θεώρημα» τη θλιβερή αλληγορία της, σημείωσε από το ένα φιλμ στο άλλο τη μίζερη μονοτονία, μέχρι την κατάληξη στη μαζική ψυχρότητα και στη ναυτία. Με οργισμένη αφέλεια προσπάθησε να δικάσει τους ενήλικους πολιτικούς, σαν να μην υπήρχε η ίδια πολιτική πάλη σε μια διαρκή διαδικασία, μια αέναη καταδίκη και αθώωση, και θύμωσε γιατί τα σοβαρά άτομα δεν τον ακούγανε και δεν του έδιναν σημασία.
Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ήθελε να καταργήσει την τηλεόραση και το σχολείο, τους μεγάλους διαφθορείς, διαβολικά εργαλεία χειραγώγησης των μαζών οδηγώντας στον άκρατο καταναλωτισμό, που κυριαρχείται από την τρέχουσα ψευδαίσθηση ότι θα πρέπει να επιστρέψουμε στις απαρχές για να ξαναβρούμε τον αγνό άνθρωπο, την παρθενία των απλών συναισθημάτων, τη φυσική καλοσύνη, τη φυσική λογική εκφρασμένη από τον Ρουσό. Αντίθετα, έχουμε στις πλάτες μας μόνο έναν κόσμο με βάλτους και αγρίμια, σαρκοβόρα και φίδια, κροκάλες και ερείπια, έναν κόσμο αδιάφορο στο μοναχικό δράμα του ανθρώπου. Με το να φανταζόμαστε ψευδείς χαμένες αθωότητες μ’ αυτόν τον πρωτόγονο μανιερισμό, αρκεί να καταργήσουμε ακόμη ένα σχολείο και θα μπορούμε να ξαναρχίσουμε να κουνάμε την αμυγδαλιά και να στήνουμε καρτέρι στα ανθρωποειδή με το τσεκούρι.
Ανάμεσα σ’ αυτές τις ψευδαισθήσεις κατασκηνώνει στα μυθιστορήματα του Παζολίνι εκείνη της ανακάλυψης μεταξύ των νεαρών στις υποβαθμισμένες συνοικίες της Ρώμης του νέου ανθρώπου: ένα απλό παιδί, χαρούμενο, καλοσυνάτο, πονηρό, λίγο κλεφτρόνι (αλλά ανέμελο), λίγο μπαγαμπόντης (αλλά τόσο αγαπητό). Υστερα, ξαφνικά η ανακάλυψη κάτω από εκείνα τα καταραμένα χαμόγελα, το ναζιστικό ύφος, την τυφλή και ολοκληρωτική βία, την όψη, που προφητικά διέκρινε, του δολοφόνου του. Ομως κι αυτό είναι μια μυθοποίηση, γιατί οι νεαροί εκείνων των περιοχών δεν είναι άλλο, όπως όλοι οι νεαροί, από έναν τρυφερό πηλό έτοιμο να προσλάβει κάθε φόρμα που η κοινωνία, με αυστηρότητα, του επιβάλλει.
Ιστορία, κοινωνιολογία, οικονομία τού ήταν ξένες κι εκείνος πίστευε ότι μπορούσε να ξεπεράσει τους τεράστιους βάλτους, τους επικίνδυνους μαιάνδρους, με απαστράπτουσες και ύψιστες εμπνεύσεις. Αντίθετα, παραμένει, αυθεντική και διαρκής, η παρουσία της ποίησής του και η κοινωνική υποχρέωση του επιθετικού ανθρώπου, ανυπεράσπιστου και ευάλωτου, που υπέφερε όλα τα κακά της εποχής του και τα κατήγγειλε με θυμό, αναμιγνύοντας διαρκώς τα προσωπικά του άγχη και τις αδυναμίες, με τις πολυσύνθετες εντάσεις, τα δραματικά προβλήματα της πραγματικότητας. Η σύγκρουση υπήρξε γεμάτη ανατρεπτική οργή, διαυγής και στείρα, χωρίς ελπίδα.
Βέβαια, έχουμε μια άμεση ανάγκη από αφοπλισμένους προφήτες, από φωνές που κραυγάζουν στην έρημο. Η αδράνεια που μας βαραίνει έφτασε σε τέτοιο σημείο που ίσως μόνο η καταγγελία, η απόλυτη άρνηση, μπορεί να μας αφυπνίσει. Αλλά η καταγγελία του Παζολίνι δεν πήγαινε παραπέρα, δεν προσέφερε υποθέσεις για το μέλλον.
Ο Παζολίνι δεν ήταν οπισθοδρομικός, αλλά, όπως οι μάντεις στην Κόλαση του Δάντη, έστρεφε το μέτωπο στο παρελθόν. Δεν θέλησε να αντιληφθεί ότι πίσω δεν γυρνάμε, ούτε μπορούμε να καλύψουμε την ιστορία με έναν κάβο που γρήγορα ξετυλίγεται, και δεν μένει τίποτε άλλο από το να κοιτάμε μπροστά με τα μάτια ανοιχτά, ακόμη κι αν στο σκοτάδι μας περιμένουν βάραθρα και τέρατα, γιατί η μόνη δυνατή αποφυγή του κακού που μας συνθλίβει βρίσκεται στην ικανότητά μας να επινοήσουμε μέρα με τη μέρα ένα πραγματοποιήσιμο μέλλον.
*Ομότιμος καθηγητής ΑΠΘ
-320x213.jpg)
