Σε έναν κόσμο γεμάτο διαχωρισμούς και πολιτισμικές αντιθέσεις, η τέχνη λειτουργεί ως κοινός τόπος επικοινωνίας. Τα έργα τέχνης ξεπερνούν τα όρια της γλώσσας και της καταγωγής, επιτρέποντας στους ανθρώπους να αναγνωρίσουν κοινές εμπειρίες και συναισθήματα. Εκεί που οι πολιτικές δυσκολεύονται να αλλάξουν νοοτροπίες, ένα τραγούδι, ένας πίνακας, ένα γλυπτό μπορούν να δημιουργήσουν ενσυναίσθηση και να κινητοποιήσουν τους ανθρώπους. Η καλλιτεχνική έκφραση επομένως μπορεί να γίνει γλώσσα αντίστασης, ελευθερίας και συλλογικής μνήμης.
Από την άλλη πλευρά η επιστήμη και η δημοσιογραφική έρευνα προσφέρουν τεκμηρίωση και κατανόηση. Εάν αυτά τα δύο μέρη «συνομιλήσουν» μεταξύ τους, έχουν τη δύναμη να μετασχηματίσουν την κοινωνία. Να δημιουργήσουν πολίτες ενεργούς και ανοιχτούς στον διάλογο. Ενας τέτοιος διάλογος, μια τέτοια συνομιλία, για τον ευαίσθητο φυσικό πόρο του νερού, ανοίχτηκε στο πλαίσιο της έκθεσης For Our Time is the Time of Water στον Ανεξάρτητο Χώρο Τέχνης T A V R O S. Οι καλλιτεχνικές δημιουργίες ανέδειξαν τη μνήμη, την κίνηση και τη συμβολική δύναμη του νερού, φωτίζοντας τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση, την απώλεια και την ευθύνη. Παράλληλα, η επιστημονική συζήτηση που οργάνωσε το Γραφείο του Ιδρύματος «Χάινριχ Μπελ» Θεσσαλονίκης έδωσε έμφαση στις προκλήσεις της εποχής μας για το νερό και την ανάγκη βιώσιμης διαχείρισής του, με βάση τη δημοσίευση της έκδοσης του ιδρύματος, «Water Atlas 2025: Data and facts about the basis of life».
Η συνύπαρξη αυτών των δύο πεδίων δημιούργησε στο κοινό μια πολυδιάστατη εμπειρία, όπου η γνώση και το συναίσθημα λειτούργησαν συμπληρωματικά. «Η συζήτηση μας καλεί να στρέψουμε την προσοχή μας πέρα από τη διαταραχή του κύκλου του νερού στην εργαλειοποίησή του, σε ζητήματα ελέγχου και δικαιωμάτων, θέτοντας ερωτήματα όπως: Είναι δυνατό να γεφυρωθεί το κυρίαρχο μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης με τα δυσοίωνα για το μέλλον του νερού δεδομένα; Ποιοι ανταγωνίζονται σήμερα για το νερό και ποιες πιέσεις βιώνουν τόποι και κοινότητες εκτός Αττικής; Ποιος ο ρόλος της τεχνολογίας στην κρίση του νερού;» είπε θέλοντας να συνοψίσει τη συζήτηση της εκδήλωσης ο διευθυντής του Γραφείου του Ιδρύματος «Χάινριχ Μπελ» στη Θεσσαλονίκη, Μιχάλης Γουδής, ενώ η επιμελήτρια της έκθεσης, Μαρία-Θάλεια Καρρά, αντίστοιχα κατέθεσε: «Η έκθεση For Our Time is the Time of Water μας καλεί να εξετάσουμε τις πολιτικά φορτισμένες ιστορίες του νερού, να φανταστούμε ένα μέλλον στο οποίο ό,τι έχει καταποντιστεί μπορεί να αναδυθεί, αναδιαρθρώνοντας τη συλλογική μας αντίδραση και ευθύνη απέναντι στα ευάλωτα συστήματα που συντηρούν τη ζωή». Ας δούμε τι κατέθεσαν κάποιοι από τους συνομιλητές της εκδήλωσης γι’ αυτό το αγαθό το τόσο λίγο εκτιμητέο.
Τα βήματα του νερού
«Για να δούμε τι γίνεται με το νερό κοιτάμε μια μεγάλη περίοδο τριάντα χρόνων και αναπτύσσουμε δεδομένα. Σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα της Δυτικής Ελλάδας, οι βροχές έχουν αυξηθεί. Ωστόσο σε άλλες περιοχές όπως η Κρήτη οι βροχές μειώνονται», θα πει ο μετεωρολόγος από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών, δρ Κωνσταντίνος Λαγουβάρδος, και συμπληρώνει: «Εχουμε καλές και κακές χρονιές. Το άθροισμα σε όλο τον χρόνο δεν είναι κακό. Ωστόσο αν εξετάσει κανείς την τάση, δεν βλέπει τάση μείωσης των βροχοπτώσεων, βλέπει όμως κάτι άλλο. Βλέπουμε ότι οι βροχές είναι ραγδαίες προκαλώντας πλημμύρες και καταστροφές ενώ το νερό χάνεται».
Με την περιέργεια μικρού παιδιού ο συντονιστής της συζήτησης Θοδωρής Χονδρόγιαννος, απευθυνόμενος στην ερευνήτρια δημοσιογράφο του Inside Story, Αναστασία Καραδημήτρη, τη ρώτησε για το αποτύπωμα από την πίεση των υδάτινων πόρων στις ζωές των ανθρώπων. Καταθέτοντας την εμπειρία της από τη δημοσιογραφική έρευνα η Αναστασία θα πει: «Βλέπουμε τη νοοτροπία να αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι το νερό σαν ανεξάντλητο πόρο. Στα νησιά οι κτηνοτρόφοι αναγκάζονται να μεταφέρουν νερό με βυτία για να ποτίσουν τα ζώα τους, ενώ παραπέρα υπάρχουν 700 πισίνες. Στην Αίγινα δειγματοληψίες έδειξαν ότι ο υδροφόρος ορίζοντας είναι μολυσμένος, ενώ και σε περιοχές όπως η Ηπειρος με άφθονα νερά σήμερα παρατηρείται έλλειψη. Στον Εβρο εισχώρησε θαλάσσιο νερό στον υδροφόρο ορίζοντα με αποτέλεσμα το νερό να είναι υφάλμυρο και οι αγρότες να μην μπορούν να ποτίσουν». Αναφερόμενη δε στα φαραωνικά έργα και στις επιπτώσεις τους, η Αναστασία δήλωσε πως «τριάντα χρόνια μετά τις παρεμβάσεις στο φράγμα του Αώου σήμερα βλέπουμε τις επιπτώσεις. Ωστόσο, παρά την αρνητική εμπειρία από αυτά τα έργα, συνεχίζουμε με νέα, όπως το έργο της αντλησιοταμίευσης στη λίμνη Τριχωνίδα με ελλιπή περιβαλλοντική μελέτη. Οι τοπικές κοινότητες προσπαθούν να προσαρμοστούν σε μια κρίση αλλά το μοντέλο ανάπτυξης δεν αλλάζει».
Συχνά επικρατεί η αντίληψη ότι οι ορεινές περιοχές της χώρας, επειδή συνδέονται στη συλλογική μας συνείδηση με ποτάμια, πηγές και πλούσια φύση, διαθέτουν ανεξάντλητα αποθέματα νερού. Ωστόσο με τη μείωση των χιονοπτώσεων, τις παρατεταμένες περιόδους ξηρασίας και τις ανθρώπινες παρεμβάσεις, η αφθονία νερού και για αυτές τις περιοχές είναι πια ψευδαίσθηση.
Η Γεωργία Κανελλοπούλου από την ομάδα Μπουλούκι, που ασχολούνται με την έρευνα, την εκπαίδευση και την καταγραφή πάνω σε ζητήματα αρχιτεκτονικής και οικολογίας, με ιδιαίτερη δράση στην Ηπειρο, κατέθεσε την εμπειρία της: «Στα ορεινά χωριά υπήρχαν βρύσες και αυλάκια για πότισμα. Σήμερα αυτά δεν λειτουργούν και τα χωριά υδροδοτούνται με υδροφόρες. Είναι οξύμωρο να χρησιμοποιούν αυτές οι περιοχές πλαστικά μπουκάλια. Σήμερα οι άνθρωποι που θέλουν να επιστρέψουν στο χωριό και να καλλιεργήσουν τον μπαξέ τους δεν μπορούν να το κάνουν. Χρειάζεται εκπαίδευση των ανθρώπων πάνω στη διαχείριση του νερού. Να ξαναλειτουργήσουν οι βρύσες, οι οποίες συσπειρώνουν δίπλα τους τη λαϊκή κοινότητα» θα πει χαρακτηριστικά η Γεωργία, φέρνοντας σαν παράδειγμα την εικόνα της συνάντησης κοριτσιών και γυναικών όταν πηγαίνανε στη βρύση να φέρουν νερό.
Οι νέες προκλήσεις
Στην εποχή της κλιματικής αλλαγής το νερό δεν κατανέμεται σωστά, ούτε χρονικά ούτε χωρικά. Και αυτή η ανισοκατανομή δημιουργεί φυσικές καταστροφές. «Ο “Ντάνιελ” ήταν το πιο ακραίο φαινόμενο που έχει συμβεί ποτέ» λέει ο κ. Λαγουβάρδος και εξηγεί ότι πλέον «οι βροχές μοιράζονται σε λιγότερες ημέρες και όταν βρέχει, τα φαινόμενα είναι έντονα. Επίσης δεν είναι μόνο ό,τι δίνει η φύση από νερό αλλά είναι και η ζήτηση. Και η ζήτηση συνεχώς αυξάνεται, ιδιαίτερα σε περιοχές που πιέζονται. Στα νησιά με τον τουρισμό και από την αγροτική παραγωγή που καταναλώνει το 80% του νερού. Η ζυγαριά γίνεται όλο και πιο ανισόρροπη» λέει χαρακτηριστικά ο κ. Λαγουβάρδος.
Μια άλλη όμως μεγάλη πρόκληση της εποχής μας είναι η αλματώδης ανάπτυξη της τεχνολογίας και της τεχνητής νοημοσύνης που έχει οδηγήσει στη ραγδαία επέκταση των data centers, των υποδομών δηλαδή που φιλοξενούν και επεξεργάζονται τεράστιους όγκους δεδομένων. Και παρότι αυτές οι εγκαταστάσεις συχνά «συνδέονται με μια “άυλη” και αόρατη ψηφιακή πραγματικότητα, στην πράξη πρόκειται για τα εργοστάσια της ψηφιακής εποχής μας που χρειάζονται μεγάλες ποσότητες νερού για την ψύξη τους. Μελέτη του 2026 αποκαλύπτει ότι το αποτύπωμα νερού σε κέντρα δεδομένων AI μπορεί να αγγίζει το σύνολο της παγκόσμιας ετήσιας κατανάλωσης εμφιαλωμένου νερού, δηλαδή 446 δισεκατομμύρια λίτρα», σύμφωνα με τα αποκαλυπτικά στοιχεία που έδωσε η Αναστασία Καραδημήτρη.
Η πρόκληση γίνεται ακόμη πιο σύνθετη όταν τα εργοστάσια αυτά εγκαθίστανται σε περιοχές με λειψυδρία όπως η Αττική. Το νερό, ως βασικό στοιχείο ζωής, μετατρέπεται σε κρίσιμο παράγοντα της ψηφιακής εποχής, με τα κράτη «να αδυνατούν να βάλουν φρένο σε αυτό» είπε η Αναστασία, θίγοντας το μεγάλο θέμα της παράνομης ρήτρας εμπιστευτικότητας: «Μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας άσκησαν πίεση προς την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για να υιοθετηθεί η ρήτρα εμπιστευτικότητας ώστε να αποκρύπτουν την πληροφορία από τους δημοσιογράφους για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις των data centers» κατέθεσε.
Για τους ανθρώπους της δράσης στο πεδίο η πρόκληση είναι λίγο διαφορετική. «Παλιές πρακτικές που κάνουν οικοσυστημική διαχείριση, όπως οι αναβαθμοί, είναι λύσεις ανάσχεσης της απώλειας νερού» λέει η Γεωργία Κανελλοπούλου και συμπληρώνει: «Οσο εγκαταλείπουμε αυτές τις πρακτικές βρίσκουν χώρο άλλες πρακτικές, άλλης κλίμακας και άλλων συμφερόντων».
Το μέλλον να είναι στα χέρια των κοινοτήτων
«Με τη μείωση των βροχοπτώσεων και των χιονοπτώσεων κάποιες περιοχές θα πιέζονται περισσότερο και θα υπάρχουν αλυσιδωτές αντιδράσεις. Οι επιστήμονες είμαστε εδώ για να υποστηρίζουμε το έργο του Δημοσίου. Εχουμε δεδομένα που μας επιτρέπουν να ξέρουμε τι συμβαίνει τώρα και τι θα συμβεί στο μέλλον» λέει ο κ. Λαγουβάρδος, θέλοντας να τονίσει την ανάγκη της αξιοποίησης των επιστημονικών δεδομένων από την πολιτεία για να γλιτώσουμε τα χειρότερα. Την ανάγκη συνεργασίας των οργανώσεων και της κοινωνίας των πολιτών με τις τοπικές αρχές θεωρεί και η κ. Κανελλοπούλου ως λύση για τη βέλτιστη χρήση του νερού. «Θέλουμε να εμπλέξουμε τον δήμο, τον ΟΦΥΠΕΚΑ και τις τοπικές κοινότητες σε ουσιαστική διαβούλευση για να σωθεί ό,τι μπορεί» θα πει χαρακτηριστικά.
Μέσα από όλη αυτή τη διαδικασία και με την έντονη συμμετοχή του κοινού, ο χώρος της γκαλερί μεταμορφώθηκε σε τόπο ανταλλαγής ιδεών, ευαισθητοποίησης και συλλογικής σκέψης για ένα αγαθό που αφορά το παρόν και το μέλλον όλων μας. Το νερό αναδείχτηκε όχι μόνο ως φυσικός πόρος, αλλά και ως πολιτισμικό και ανθρώπινο σύμβολο ζωής, ελευθερίας, σύνδεσης και ευθύνης.
