Ποιος θρηνεί ποιον;

Τα έργα του Γιάννη Κονταράτου που παρουσιάζονται αυτές τις ημέρες στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος δανείζονται στοιχεία, αλλά δεν παραπέμπουν άμεσα στη χριστιανική εικονογραφία. «Θα μπορούσα να είχα χρησιμοποιήσει ως αφορμή μια παλιά φωτογραφία με μοιρολογίστρες από κάποιο χωριό της Ηπείρου ή να είχα δει γυναίκες Ρομά να κλαίνε τον νεκρό τους σε κάποιο νεκροταφείο της επαρχίας», λέει ο ίδιος

Η Σταύρωση, η Αποκαθήλωση, ο Επιτάφιος Θρήνος, η Ταφή έχουν απασχολήσει ιδιαίτερα τη βυζαντινή εικονογραφία και τη δυτική τέχνη, τα Θεία Πάθη αποτυπώνονται σε αριστουργήματα του Τιντορέτο, του Ντα Βίντσι, του Θεοτοκόπουλου, του Βαν Ντάικ, του Γκόγια, ενώ από τον 20ό αιώνα ώς τις μέρες μας ο Χριστός παίρνει διαφορετικές μορφές και συμβολισμούς με τον χρωστήρα κορυφαίων ζωγράφων, όπως ο Πικάσο, ο Νταλί, ο Μπέικον. Τώρα, ένας σημαντικός σύγχρονος ζωγράφος, ο Γιάννης Κονταράτος, αναπληρωτής καθηγητής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, δημιούργησε τη σειρά «Επιτάφιος Θρήνος-Εννέα παραλλαγές», με μινιμαλιστική και αφαιρετική προσέγγιση, βάζοντας ένα θρησκευτικό θέμα στα ανθρώπινα μέτρα.

Εμπνέεται κατ’ αρχάς από τη νωπογραφία του Τζότο στο Παρεκκλήσιο της Αρένας στην Πάδοβα, τον περίφημο «Θρήνο» (περ. 1302), αλλά και από το σχέδιο που έφτιαξε ο Eνγκρ λίγες μέρες πριν από τον θάνατό του το 1867, τον «Θρήνο για τον Χριστό». Επιδίωξή του, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι να επαναπροσεγγίσει τις έννοιες της απώλειας και του πένθους. Τον προσωπικό θρήνο για τα δικά μας, αγαπημένα πρόσωπα, θα προσθέταμε εμείς. Τον θρήνο που γίνεται συλλογικός μπροστά σε μεγάλες απώλειες, όπως το τραγικό δυστύχημα στα Τέμπη, που συγκλόνισε το πανελλήνιο.

Λιτά και αφαιρετικά, με έντονα πλακάτα χρώματα, τα έργα του Γιάννη Κονταράτου παρουσιάζουν γυναικείες φιγούρες που θρηνούν, ωστόσο το πρόσωπό τους δεν διακρίνεται, ούτε πρόσωπο του νεκρού. Πρόκειται για πίνακες μεγάλου μεγέθους και μικρότερα σχέδια που δημιουργήθηκαν την τριετία 2019-2021 και φιλοξενούνται αυτές τις μέρες στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, στην έκθεση «Επιτάφιος Θρήνος-Εννέα παραλλαγές», που επιμελείται ο Ν. Π. Παΐσιος και είναι αφιερωμένη στη μνήμη του Φίλιππου Τσιμπόγλου (1956-2023), γενικού διευθυντή της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος, «ως ελάχιστη έκφραση ευγνωμοσύνης στην αγάπη του για τη βιβλιοθήκη και τους ανθρώπους της και στην πολύτιμη προσφορά του». Ο Φ. Τσιμπόγλου έφυγε αναπάντεχα από τη ζωή στις 2 Φεβρουαρίου 2023, πριν προλάβει να δει την έκθεση, και κανείς δεν φανταζόταν ότι αυτός ο θρήνος θα ήταν και για εκείνον.

Στο καλαίσθητο λεύκωμα που συνοδεύει την έκθεση βλέπουμε τη νωπογραφία του Τζότο (περ. 1267-1337), «μια τετράγωνη σύνθεση ενταγμένη στο ευρύτερο σύνολο του παρεκκλησιού» στην Πάδοβα, όπως την περιγράφει ο ιστορικός τέχνης Κώστας Ιωαννίδης. «Είναι και μια εξαιρετικά τολμηρή, θα έλεγα, σύνθεση που συνδυάζει εκφραστικότητα αλλά και μια συγκράτηση. Διακρίνω τη συγκράτηση όχι τόσο στα πρόσωπα που αντικρίζουμε (όλα σχεδόν προφίλ) όσο στα δύο γυναικεία σώματα που γυρισμένα με την πλάτη δείχνουν να έχουν λυγίσει από τον πόνο (…)».

Στον «Θρήνο για τον Χριστό», πάλι, του Ενγκρ (1780-1867), ο οποίος αντέγραψε μια αναπαραγωγή του Τζότο, που απόκειται στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας, το νεκρό σώμα ανάμεσα στα ογκώδη ενδύματα των άλλων μορφών «μοιάζει πολύ ευάλωτο», σημειώνει ο Κ. Ιωαννίδης. «Το περίγραμμά του είναι τρεμάμενο καθώς σαν άψυχη ύλη που είναι δείχνει απολύτως αφημένο στα χέρια και στ’ αγγίγματα των γυναικών που θρηνούν πάνω του».

Από τη σχετική θρησκευτική εικονογραφία, ο Γ. Κονταράτος επέλεξε για τις «εννέα παραλλαγές του» μόνο δύο ή τρεις από τις γυναικείες μορφές που καλύπτουν ή σκύβουν πάνω από το αποκαθηλωμένο σώμα του Χριστού και τις ενέταξε σε ενιαίο χρωματικό φόντο, σε διαφορετικές κάθε φορά θέσεις, με αποσπασματικά αποτυπωμένα μέλη του νεκρού ανάμεσά τους. Οπως επισημαίνει ο ίδιος σε συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης, στον Ν. Π. Παΐσιο, στον κατάλογο της έκθεσης, «ο Χριστός στον Σταυρό είναι μια εικόνα-σύμβολο που εκφράζει τον ανθρώπινο πόνο, δίπλα στην οποία δεν μπορεί να σταθεί καμιά άλλη εικόνα ερωτικής, ηρωικής ή άλλης φύσεως. Το ίδιο νομίζω πως συμβαίνει εν μέρει και με την Αποκαθήλωση.

Είναι εικόνες-σύμβολα, στενά συνδεδεμένες με τον χριστιανισμό και την ιστορία του. Αντίθετα, ο Επιτάφιος Θρήνος είναι μια εικόνα με την οποία είμαστε εξοικειωμένοι. Την έχουμε ζήσει ή θα τη ζήσουμε όλοι μας. Αντιμετώπισα τον Επιτάφιο Θρήνο σαν μια εικόνα που σχετίζεται με το πένθος και τον φόβο της απώλειας. Αφαίρεσα έτσι τα στοιχεία που παραπέμπουν άμεσα στη χριστιανική εικονογραφία. Θα μπορούσα να είχα χρησιμοποιήσει ως αφορμή μια παλιά φωτογραφία με μοιρολογίστρες από κάποιο χωριό της Ηπείρου ή να είχα δει γυναίκες Ρομά να κλαίνε τον νεκρό τους σε κάποιο νεκροταφείο της επαρχίας».

Ο 55χρονος ζωγράφος δεν είναι η πρώτη φορά που αναμετριέται με ένα θρησκευτικό θέμα, με τη δική του εικαστική προσέγγιση, όπως είχε κάνει και με τη Σταύρωση, που είχε παρουσιάσει το 2006 στο Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ιλεάνα Τούντα. Και πάλι, κάθε σαφές θρησκευτικό στοιχείο απουσιάζει από τα έργα του, ενώ οι ερμηνείες είναι πολλές. «Και στις εννέα παραλλαγές, δεν υπάρχει ούτε Χριστός ούτε Παναγία ούτε Μαρία Μαγδαληνή ούτε μαθητές ούτε κανείς», σημειώνει ο Σταύρος Ζουμπουλάκης, πρόεδρος του Εφορευτικού Συμβουλίου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, στον κατάλογο της έκθεσης.

«Ναι, αλλά τότε ποιος θρηνεί ποιον; Δεν ξεχωρίζουμε κανένα πρόσωπο, όλες τις μορφές άλλωστε τις βλέπουμε από πίσω και από τα πλάγια. Ούτε ο νεκρός έχει πρόσωπο, ενώ το νεκρό σώμα δεν το βλέπουμε ποτέ ολόκληρο. Το μόνο που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι οι δύο ή τρεις μορφές που κηδεύουν, φροντίζουν δηλαδή τον νεκρό, είναι γυναίκες. Ποιος θρηνεί ποιον; Χωρίς αμφιβολία οι πίνακες είναι εμπρόθετα ανοιχτοί σε κάθε απάντηση. Μπορεί, ας πούμε, οι δύο ή τρεις μορφές να είναι η μάνα και οι αδερφές ενός νεαρού Ρομά που τον σκότωσε η αστυνομία ή ενός νεαρού μουσουλμάνου μετανάστη που πνίγηκε στα νερά του Αιγαίου, πριν προλάβει να πατήσει στεριά».

Παρότι όμως δεν ανήκουν στη θρησκευτική τέχνη, στους πίνακες αυτούς εκφράζεται ένα αίσθημα ιερότητας, σύμφωνα με τον Σταύρο Ζουμπουλάκη. «Για τον Κονταράτο, ανεξάρτητα από την πίστη στην άλλη ζωή, ο θάνατος και ο θρήνος κρατάνε από μόνοι τους μια διάσταση ιερή. Ο θάνατος για τους ανθρώπους δεν είναι και δεν θα γίνει ποτέ απλό φυσικό γεγονός. Η θρησκεία των νεκρών είναι η αρχαιότερη και ανθεκτικότερη θρησκεία του κόσμου. Οταν οι γυναίκες του Κονταράτου πλένουν και κλαίνε τον νεκρό τους, προβάλλοντας τον πόνο τους στον κορυφαίο θρήνο της Μάνας του Θεού για τον Μονογενή της, τότε στην ιερότητα προστίθεται ιερότητα».

Ο Γιάννης Κονταράτος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1968 και σπούδασε ζωγραφική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών (1987-1992), όπου σήμερα είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Εικαστικών Τεχνών. Το 2012 αναγορεύτηκε διδάκτορας στην Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης από το Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών.

Εχει πραγματοποιήσει επτά ατομικές εκθέσεις και έχει λάβει μέρος σε πολλές ομαδικές. Εχει εκδώσει τη μελέτη «Η θεωρία του William Blake για την τέχνη και η σημασία του εικαστικού του έργου για την κατανόησή της» (Νήσος, Αθήνα 2013) και έχει επιμεληθεί το βιβλίο «Philip Guston. Ο ζωγράφος στην Εδέμ. Κείμενα, ομιλίες, συνεντεύξεις» (ΑΣΚΤ, Αθήνα 2014).

? «Επιτάφιος Θρήνος – Εννέα παραλλαγές» Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελλάδος, Αίθουσα Πολλαπλών Προβολών, 2ος όροφος, Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος, λεωφ. Ανδρέα Συγγρού 364, Καλλιθέα. Μέχρι 30/4. Ωράριο λειτουργίας: Καθημερινά, 9.30-20.00. Είσοδος ελεύθερη. Τηλ.: 213 099 9971 nlg.gr