Τι σημαίνει καλλιτέχνης για την κυβέρνηση; Γιατί η συντηρητική εξουσία φοβάται διαχρονικά τους εκπροσώπους της τέχνης; Και πόσο καλό είναι ένα προεδρικό διάταγμα που δημιουργεί περισσότερα προβλήματα από όσα μπορεί να επιλύσει;
Στα παραπάνω ερωτήματα που διατρέχουν τον νου μου, παρεμβάλλονται τα λόγια του Πάμπλο Πικάσο, από το μακρινό 1945. «Τι πιστεύετε πως είναι ο καλλιτέχνης; Ενας ανόητος ο οποίος απλά έχει μάτια αν είναι ζωγράφος ή αυτιά αν είναι μουσικός; Αντίθετα, την ίδια στιγμή είναι ένα πολιτικό ον, το οποίο διαρκώς ανταποκρίνεται σε σπαραξικάρδια, φλογερά ή χαρούμενα γεγονότα και απέναντι στα οποία παίρνει θέση με ποικίλους τρόπους. Οχι, η ζωγραφική δεν γίνεται για να διακοσμεί διαμερίσματα. Είναι ένα εργαλείο πολέμου για να επιτίθεται, αλλά και να αμύνεται ενάντια στον εχθρό».
Σε αυτή τη φράση –που κουβαλά μια παράξενη διαχρονικότητα παρότι συντάχτηκε σε ένα φαινομενικά εντελώς διαφορετικό ιστορικό πλαίσιο– συμπυκνώνεται ένα μέρος της απάντησης για το τι είδους σημασίες παράγει ένα έργο τέχνης, ποια είναι η θέση του καλλιτέχνη στην κοινωνία και πώς λειτουργούν οι θεσμοί και οι μηχανισμοί για την προώθηση ή μη της καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Τη στιγμή που συντάσσονται αυτές οι γραμμές το κτίριο Τσίλερ που στεγάζει το Εθνικό Θέατρο τελεί υπό κατάληψη. Το προηγούμενο βράδυ έτυχε να είμαστε εκεί και να παρακολουθήσουμε την τελευταία παράσταση προτού το Εθνικό Θέατρο περάσει στα χέρια των φοιτητών των ανώτερων δραματικών σχολών. Μόλις έριξαν αυλαία οι «Βρικόλακες» του Ιψεν, η Ναταλία Τσαλίκη διάβασε το κείμενο που διαβάζουν οι ηθοποιοί ύστερα από κάθε παράσταση.
Λίγη ώρα μετά, ένα λευκό πανό με μαύρα γράμματα, όπου αναγράφεται η φράση «Κατάληψη Κτηρίου Τσίλλερ» πήρε τον «λόγο» για να λειτουργήσει ως μια μορφή παλλόμενης τέχνης που εκπορεύεται μέσα από ένα θεσμικό κτίριο και ταυτόχρονα αντιτάσσεται στις κυβερνητικές αποφάσεις. Το ίδιο συνέβη κάποιες ώρες αργότερα και στο Βασιλικό Θέατρο στη Θεσσαλονίκη από τους σπουδαστές της Δραματικής Σχολής του Κρατικού Θεάτρου.
Οι καλλιτέχνες δημιουργούν το δικό τους Πολυτεχνείο. Συμμετέχουν στον τοκετό ενός μύθου. Για την ακρίβεια κυοφορούν αυτή τη στιγμή τον δικό τους καταγωγικό μύθο στη μετανεωτερική πραγματικότητα, ο οποίος ενδέχεται να χρησιμεύσει ως βάση για την κοινή ταυτότητά τους. Οι καλλιτέχνες ζητούν την απόσυρση του νομοσχεδίου, που απαξιώνει τις σπουδές και τα πτυχία τους. Διεκδικούν την υπαγωγή όλων των καλλιτεχνών στη μισθολογική βαθμίδα ΤΕ, την ίδρυση δημόσιου και δωρεάν Πανεπιστημίου Παραστατικών Τεχνών, μέχρι την ίδρυσή του, οριστική λύση στο ζήτημα των διπλωμάτων τους από το 2003 έως τότε, συλλογικές συμβάσεις στο ελεύθερο θέατρο, τον οπτικοακουστικό τομέα και τα ΔΗΠΕΘΕ και γενναία αύξηση των επιχορηγήσεων στο θέατρο.
Η υπουργός Πολιτισμού δηλώνει από τη μεριά της πως το προεδρικό διάταγμα 85/2022 «δεν άλλαξε τη νομοθεσία, αλλά αποτύπωσε την υπάρχουσα κατάσταση που εκκρεμεί εδώ και 35 χρόνια», επιμένοντας πως στόχος είναι η ανεύρεση ακαδημαϊκών διεξόδων για το σύνολο του καλλιτεχνικού προσωπικού, έτσι ώστε η Ελλάδα να αποκτήσει μια Ανώτατη Ακαδημία, Ανώτατες Σχολές και για το καλλιτεχνικό δυναμικό της χώρας.
Η διαβάθμιση της καλλιτεχνικής εκπαίδευσης απέχει ωστόσο από τη θεσμική υποβάθμιση της τέχνης που επιδιώκει με κάθε τρόπο αυτή η κυβέρνηση. Ναι, υπάρχουν χρόνιες παθογένειες γύρω από αυτό τον χώρο. Μόνο που δεν λύνονται με προεδρικά διατάγματα τα οποία πυροβολούν την υπόσταση εκείνων που μετουσιώνουν σε έργο όλα όσα βασανίζουν την ανθρώπινη ψυχή. Αυτές οι παθογένειες που έχουν τις ρίζες τους σε άλλους καιρούς, αλλά κανένας ποτέ δεν φρόντισε να αντιμετωπίσει κατάματα, θα μπορούσαν να επιλυθούν εάν το υπουργείο Πολιτισμού χάραζε μια πολιτική που θα ενθάρρυνε την καλλιτεχνική δημιουργία στα σχολεία, θα άνοιγε έναν νέο δρόμο συνομιλίας μεταξύ δραματικών σχολών και εκπαιδευτικού συστήματος, θα δημιουργούσε ένα Πανεπιστήμιο Παραστατικών Τεχνών, θα υποστήριζε την «έξοδο» των τεχνών από την κανονικότητά τους, με στόχο πάντα την ιαματική λειτουργία τους. Τι σημαίνει αυτό; Τέχνη εκτός των συμβατικών χώρων, στα νοσοκομεία, στις δομές φιλοξενίας προσφύγων, στις φυλακές. Και σε όλα τα σχολεία, δημόσια, ιδιωτικά, ειδικά.
Δυστυχώς, όμως, αντί για τα παραπάνω, η Πολιτεία δημιουργεί τον χώρο για μια καλλιτεχνική δημιουργία που θα εκπορεύεται από τις ελίτ. Μήπως ο απώτερος στόχος είναι να παράγουμε τέχνη που δεν θα αμφισβητεί και κατ’ επέκταση δεν θα απειλεί; Ναι, φαίνεται πως η προσπάθεια της κυβέρνησης στην αναμόρφωση του καλλιτεχνικού τοπίου δεν έχει να κάνει μόνο με τη διαβάθμιση πτυχίων των καλλιτεχνών. Γιατί, αν ήταν αυτό, θα δρούσε διαφορετικά. Ολα δείχνουν πως πρόκειται για μια προσπάθεια να τεθεί ξανά η τέχνη στην υπηρεσία της άρχουσας τάξης. Με μεταμοντέρνους όρους.
Οι δυο πλευρές θα κληθούν να συνδιαλλαγούν, πέρα από την απόσυρση ή μη του προεδρικού διατάγματος. Η κατάληψη του κτιρίου Τσίλερ ήταν μονόδρομος για να δημιουργηθεί ο χώρος για μια νέα συζήτηση.
