Η άγρια ορχιδέα είναι ένας από τους μεγάλους απατεώνες της φύσης. «Χειραγωγεί» τους επικονιαστές της για να αναπαραχθεί με τη βοήθειά τους. Χρήσιμο μάθημα. Αλλά δεν μάθαμε μόνο αυτό από την κινητή έκθεση φωτογραφίας που διοργανώθηκε στον Δήμο Ελευθερίου Κορδελιού στη Θεσσαλονίκη.
Μια συζήτηση με τον υπεύθυνο του Κέντρου Ερευνας και Προστασίας Αυτοφυούς Ορχιδέας, συνεργάτη του έργου «Κάρλα – Κλίμα, Γη, Υδωρ», εκπαιδευτικό Δημήτρη Οικονομίδη, είναι διαφωτιστική για τη συμπεριφορά του αυτοφυούς φυτού που ευδοκιμεί στην περιοχή γύρω από τη λίμνη Κάρλα. Μια συμπεριφορά που μελετούν κάθε χρόνο, ιδιαίτερα την εποχή της άνοιξης, επιστήμονες απ’ όλο τον κόσμο:
«Στο Βόρειο Πήλιο, στο τελευταίο αδιατάρακτο οικολογικό σύστημα του Πηλίου, δεν συναντήσαμε κάποιο είδος ενδημικής ορχιδέας μέχρι στιγμής. Ωστόσο συναντήσαμε, καταγράψαμε και ταυτοποιήσαμε βάσει ελληνικής και ξένης βιβλιογραφίας που διαθέτει το Κέντρο Ερευνας & Προστασίας της Αυτοφυούς Ορχιδέας Βορείου Πηλίου στο χωριό της Κερασιάς 45 είδη, 11 παραλλαγές (χρωματικές) και ένα υβρίδιο. Η έρευνά μας στις περιοχές του Β. Πηλίου ξεκίνησε το 2005 και συνεχίζεται». Πρέπει να σημειώσουμε ότι το «Κέντρο Ερευνας & Προστασίας», είναι μια από τις δυό δομές που διαθέτει ο Πολιτιστικός Σύλλογος του χωριού»
● Τι σημαίνει για τη χλωρίδα μιας περιοχής, μιας χώρας να υπάρχει ποικιλία και πλούτος των αυτοφυών φυτών;
Η χλωρίδα μιας περιοχής και η παρουσία φυτικών ειδών μαρτυρούν την καλή υγεία του οικοσυστήματος. Οταν ένα οικοσύστημα διατηρεί στον μέγιστο βαθμό τα αυτοφυή φυτά, αλλά και τα υπόλοιπα έμβια όντα, τότε είναι πιο σταθερό και δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο να το αξιοποιήσει προς όφελός του, αλλά και του πλανήτη. Για την περιοχή του Β. Πηλίου και τις αυτοφυείς ορχιδέες μπορούμε να πούμε ότι είναι δείκτες υγείας του περιβάλλοντος.
Η Ελλάδα κατατάσσεται ως η πλουσιότερη στα αυτοφυή φυτά από όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, ειδικά στα βότανα από την αρχαιότητα. Οσον αφορά την άγρια ορχιδέα, από τα περίπου 350 είδη που απαντώνται στην Ευρώπη τα 210 είδη και υποείδη βρίσκονται στην Ελλάδα.
● Πώς η άγρια ορχιδέα και η ίδια η έκθεση συνδέονται με την κλιματική αλλαγή;
Η βιοποικιλότητα επηρεάζεται από το κλίμα, αλλά και από το μικροκλίμα της περιοχής. Το θέμα της έκθεσης που παρουσιάζουμε είναι η κλιματική αλλαγή και οι επιπτώσεις της στην περιοχή της λίμνης Κάρλα, αλλά και στις παρακάρλιες περιοχές, όπως είναι το Βόρειο Πήλιο, μέσα στο οποίο γίνεται η δική μας έρευνα για τις αυτοφυείς ορχιδέες.
Οι αυτοφυείς ορχιδέες επηρεάζονται άμεσα από τις αλλαγές του κλίματος και τα φαινόμενα που ακολουθούν. Αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής είναι η εξαφάνιση απαραίτητων στοιχείων για τον πολλαπλασιασμό και την ανάπτυξη των φυτών. Κατ’ επέκταση η παρουσία των ορχιδοειδών έχει απόλυτη εξάρτηση από αυτούς τους παράγοντες.
● Μελετώντας την άγρια ορχιδέα τι είναι αυτό που σας εντυπωσιάζει στον ρόλο της στη φύση και στη σχέση της μ’ αυτήν;
Ξεκινώντας από την οδύσσεια του κύκλου της ζωής της και με τα αποτελέσματα της έρευνας του καθηγητή Hannes F. Paulus στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης για τη δράση των επικονιαστών στην άγρια ορχιδέα διαπιστώνουμε την ικανότητά της να είναι ο μεγαλύτερος «απατεώνας» στη φύση. Για να γίνει κατανοητό αυτό, οι ορχιδέες αποτελούν ένα θαυμαστό παράδειγμα για τον τρόπο που λειτουργεί η φύση. Μπορεί ως φυτά να μη διαθέτουν ιδιότητες ανάλογες με εκείνες άλλων οργανισμών, όμως το αρχέγονο σχέδιο επιβίωσης που επιλέγουν 80 εκατομμύρια χρόνια φανερώνει το μεγαλείο τους. Οι ορχιδέες εξαπατούν τα έντομα για να αναπαραχθούν με τη βοήθειά τους.
Η ορχιδέα «ophrys» την άνοιξη, τον μήνα Απρίλιο, βρίσκεται στο απόγειό της. Εκμεταλλευόμενες την ομοιότητά τους με έντομα σε πολυχρωμία και πολυμορφία για να προσελκύσουν τα αρσενικά έντομα υποδύονται τα θηλυκά. Ετσι εξαπατούν τις αισθήσεις του αρσενικού εντόμου για να επιτύχουν την πολυπόθητη επικονίαση. Οι ορχιδέες «ophrys» στοχεύουν στην οσμική και οπτική εξαπάτηση των εντόμων. Απελευθερώνουν ένα μπουκέτο οσμών, το οποίο δεν είναι τίποτα άλλο από φερομόνες, ακριβές αντίγραφο της φερομόνης που παράγει το θηλυκό έντομο.
Να σημειωθεί εδώ ότι την άνοιξη τα αρσενικά έντομα έχουν ήδη εκκολαφθεί και είναι έτοιμα για αναπαραγωγή 10 ημέρες νωρίτερα από τα θηλυκά. Το χρονικό αυτό κενό καλύπτει η ορχιδέα με την παρουσία της και τα προσελκύει. Ετσι τα αρσενικά έντομα στην προσπάθειά τους για τη γονιμοποίηση με τα θηλυκά έντομα παρασύρονται από την ορχιδέα συντελώντας με αυτόν τον τρόπο στη μεταφορά των γυρεόκοκκων από το ένα φυτό στο άλλο. Ετσι γίνεται η γονιμοποίηση και εξασφαλίζεται η επιβίωση της ορχιδέας.
Ολα τα παραπάνω αποτελούν ένα από τα σημεία εντυπωσιασμού. Αξια λόγου, αναφοράς και εντυπωσιασμού είναι και η συμφωνία-συμβίωση που επιτυγχάνεται εντός του εδάφους μεταξύ του σπόρου της ορχιδέας και του μοναδικού μύκητα για κάθε είδος ορχιδέας. Μέσω αυτής της συμβίωσης έχουμε την ανάπτυξη του σπόρου και συνεπώς του φυτού.
Ακόμη, έχει παρατηρηθεί άτομα από κάποια είδη ορχιδέας να επανεμφανίζονται στο ίδιο σημείο εντοπισμού μετά από μεγάλο χρονικό διάστημα που μπορεί να φτάσει και τα οκτώ έτη. Ποιος να είναι άραγε αυτός ο μηχανισμός που τα οδηγεί στην απουσία τόσο μεγάλου χρονικού διαστήματος; Ο κόσμος της άγριας ορχιδέας είναι ακόμη μυστικός.
Ως συμπέρασμα θα μπορούσαμε να πούμε ότι τα ορχιδοειδή αποτελούν στοιχείο διακριτό και εντυπωσιακό, τόσο για τον ρόλο τους στη φύση, όσο και για τη σχέση τους με αυτήν.
