Η βουβή κρίση και ο πόλεμος

Στο βιβλίο «Ηττημένοι. Γιατί δεν τελείωσε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος 1917-1923 », ο Ρόμπερτ Γκέρβαρντ, καθηγητής Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο Πανεπιστημιακό Κολέγιο του Δουβλίνου, ανέλυε πριν από μερικά χρόνια τις μακροχρόνιες συνέπειες του πολέμου. Ο Γερμανός ιστορικός εξηγούσε πώς ο Α΄ Παγκόσμιος, ο οποίος συνέχισε να υποβόσκει σε μια σειρά διακρατικών πολέμων, συνεχίζει να απλώνει ώς σήμερα τη σκιά του στη Μέση Ανατολή και την Ουκρανία.

Το βιβλίο κυκλοφόρησε στην Ελλάδα πριν από περίπου τέσσερα χρόνια. Τότε η κρίση στην Ουκρανία ήταν βουβή, όπως την αποκάλεσε ο Αγης Τερζίδης, στο πλαίσιο μιας συζήτησης με αφορμή την επιστροφή του πολέμου στην Ευρώπη. «Υπάρχει μια βουβή κρίση στην Ουκρανία από το 2014. Οπως υπάρχει η βουβή κρίση που βιώνει το Ιράκ και το Αφγανιστάν.

Τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον βίας, ακόμα και όταν δεν γίνεται πόλεμος», επισημαίνει στην «Εφημερίδα των Συντακτών» ο γενικός γραμματέας και ιατρικός συντονιστής των Γιατρών του Κόσμου και εποπτεύων Σπουδών ΠΜΣ «Παγκόσμια Υγεία – Ιατρική των Καταστροφών», της Ιατρικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστήμιου Αθηνών, ο οποίος έχει συμμετάσχει σε ανθρωπιστικές αποστολές σε διάφορα σημεία του χάρτη, αντιμετωπίζοντας τις συνέπειες πολέμου.

Ο Αγης Τερζίδης αναφέρεται στις συνέπειες που έχει ένας πόλεμος, όχι μόνο στους κατοίκους της εμπόλεμης ζώνης αλλά και πάνω στους ανθρώπους των ανθρωπιστικών αποστολών. Μας εξηγεί –επικαλούμενος σχετικές μελέτες– πως, όταν μια καταστροφή ή ένας πόλεμος συμβαίνει σε κοντινή απόσταση, οι εργαζόμενοι εμφανίζουν μεγαλύτερο burn out από εκείνους που εργάζονται σε μια μακρινή αποστολή.

Για παράδειγμα, όσοι δούλεψαν στο προσφυγικό στην Ευρώπη εμφάνισαν μεγαλύτερη επαγγελματική εξουθένωση από εκείνους που βρίσκονταν στην Αφρική, γιατί ο παραλογισμός και ο φόβος ήταν πιο έντονος. «Τώρα στην Ουκρανία βιώνουμε μια αμηχανία, γιατί ο πόλεμος είναι τόσο κοντά, που αισθανόμαστε πως πλησιάζει και πως μπορεί να φτάσει και εδώ», καταλήγει.

Ο ουκρανικός λαός ξύπνησε ξαφνικά μια μέρα έχοντας πόλεμο, έναν πόλεμο που ξεκίνησε στο λυκόφως μιας πανδημίας η οποία συνοδεύτηκε από καταμέτρηση απωλειών και μεταλλάξεων του κοινωνικού δεσμού. Ποια θα είναι η ενδοψυχική εγγραφή μιας ακόμα εξόντωσης ανθρώπων και ποια θα είναι η προβολή της στην εξωτερική πραγματικότητα;

Οι βουβές κρίσεις μοιάζουν να γεννούν νέους πολέμους και να πυροδοτούν ανεπεξέργαστα τραύματα ενώ απλώνουν τη σκιά τους ολοένα και πιο μακριά. «Για τους Εβραίους και τους Ρομά της Ουκρανίας ο πόλεμος σημαίνει ότι αναβιώνουν παλιά τραύματα», όπως σημειώνει ενδεικτικά το BBC. Το τραύμα της ταπείνωσης και η διάσπαση της κοινότητας συνθέτουν το «συλλογικό μυθιστόρημα» ενός μεγάλου μέρους του ουκρανικού λαού, ακόμα και εκείνων που δεν γνώρισαν τον πόλεμο αλλά υποφέρουν από τα τραύματά του μέσα από τη συμβίωση με τους μεγαλύτερους.

Σύμφωνα με έρευνες που έχουν διεξαχθεί σε διαφορετικές περιόδους, σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες, έχουν καταγραφεί τραυματικές εμπειρίες σε ασθενείς που γεννήθηκαν μετά τις εμπόλεμες συρράξεις, γεγονός που αποδεικνύει τη διαγενεακή μεταβίβαση των τραυματικών βιωμάτων και τον ρόλο τους στη διαμόρφωση της ενδοψυχικής πραγματικότητας των επόμενων γενεών.

Ιδίως όταν η σύγκρουση ή η βουβή κρίση έχει γίνει κανονικότητα ή ακόμα και κανονιστικό πλαίσιο. Εξάλλου, οι μνήμες των μεταπολεμικών συγκρούσεων είναι σε κάποιες περιπτώσεις πιο ισχυρές από τον ίδιο τον πόλεμο, δεδομένου πως το τραύμα είναι πραγματικό, η διαχείρισή του ωστόσο είναι φαντασιωσική.

Οι Φρανσουάζ Νταβουάν και Zαν Μαξ Γκοντιγιέρ, στο βιβλίο «Ιστορία και τραύμα», αποκαλύπτουν τις διαδικασίες μέσα από τις οποίες ο πόλεμος καταλύει τον κοινωνικό ιστό και τους τρόπους με τους οποίους οι ανθρώπινες στιγμές ιστορικοποιούνται. Αν ο ιστορικός αναζητά τη «μία αλήθεια», ο ψυχαναλυτής αναζητά «την αλήθεια που θεραπεύει χωρίς να ανοίγει πληγές». Η Ιστορία συναντά συνεπώς την ψυχανάλυση τη στιγμή που ανακατασκευάζονται οι μνήμες. Μπορεί άραγε η μορφοποίηση των τραυμάτων της μνήμης σε νέες κατασκευές που αφορούν τη συλλογική μας ιστορία να σταματήσει τη φρίκη του πολέμου;

Οι προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων θα συνδέονται πάντα με την Ιστορία και οι άνθρωποι θα έχουν πάντα ανάγκη να ισχυροποιήσουν τη συλλογική τους ταυτότητα –κάτι που αποτελεί αιτία πολέμου– πέρα από τις καταστρεπτικές ενορμήσεις βάσει της φροϋδικής θεωρίας. Αν η ιστορική πραγματικότητα εξημερωθεί μέσα από τον λόγο, τα τραύματα δεν μένουν πια ανεπεξέργαστα και αν πάψουν οι βουβές κρίσεις, τότε ο πόλεμος ίσως να μην είναι η μοναδική λύση.