«Στο τέλος, στις παρυφές της πόλης, η νύχτα εγκαταλείπει τις φάρσες της, σηκώνει το βέλος της και αποκαλύπτει το σοβαρό, αιώνιο πρόσωπό της. Δεν χτίζει πια τον απατηλό λαβύρινθο των φαντασιώσεων και των οραμάτων γύρω μας, παρά ανοίγει ενώπιόν μας την όλο άστρα αιωνιότητά της. Το στερέωμα απλώνεται στο άπειρο, οι αστερισμοί φλέγονται φαντασμαγορικά στις αιώνιες θέσεις τους, σχεδιάζοντας στον ουρανό μαγικές φιγούρες σαν να επιθυμούν να ανακοινώσουν, να αναγγείλουν κάτι το τελειωτικό με την τρομακτική σιωπή τους. Από το αναβόσβημα των μακρινών αυτών φώτων κατρακυλάει το κλάμα των βατράχων και ο ασημένιος ψίθυρος των αστεριών. Ο ουρανός του Ιουλίου σπέρνει αθόρυβα τον παπαρουνόσπορο των μετεωριτών που ρουφάει ήσυχα το σύμπαν» (Μπρούνο Σουλτς, «Απαντα τα πεζά», Καστανιώτης).
Μια καλοκαιρινή νύχτα, όπως μοναδικά μπορεί να περιγράψει ο «ανένταχτος» Πολωνοεβραίος συγγραφέας και ζωγράφος Μπρούνο Σουλτς στη συλλογή των πεζών του που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Καστανιώτη. Τι ακριβώς σημαίνει το «ανένταχτος» είναι μια εύλογη ερώτηση. Ο νομπελίστας συγγραφέας Ισαάκ Μπάσεβις Σίνκερ νομίζω το εξηγεί καλύτερα: «Τον Σουλτς δυσκολευόμαστε να τον κατατάξουμε κάπου. Μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε σουρεαλιστή, συμβολιστή, εξπρεσιονιστή, μοντερνιστή… Γράφει πότε σαν τον Κάφκα και πότε σαν τον Προυστ, και καταφέρνει ενίοτε να εισχωρήσει σε βάθη που κανένας από αυτούς δεν έφτασε ποτέ…».
Ποιος είναι ο παράξενος αυτός συγγραφέας;
Πέθανε στα πενήντα του χρόνια. Θεωρείται ο σημαντικότερος συγγραφέας του Μεσοπολέμου στην Πολωνία. Γεννήθηκε το 1892 στο Ντροχόμπιτς της Γαλικίας. Ολη του σχεδόν τη ζωή -πλην μιας ολιγόμηνης παραμονής στο Λβοφ και τη Βιέννη κι ενός σύντομου ταξιδιού στο Παρίσι- την πέρασε στη γενέθλια πόλη διδάσκοντας σχέδιο στο τοπικό Γυμνάσιο. Το 1934 εκδίδεται η συλλογή εξπρεσιονιστικών διηγημάτων του με τίτλο «Τα μαγαζιά της κανέλας», που τον καθιερώνουν στα γράμματα. Ακολουθούν το «Σανατόριο κάτω απ’ το σημείο της κλεψύδρας» το 1937 και η νουβέλα «Κομήτης» την ίδια χρονιά. Δεν τον ξέρουν πολλοί στην Ελλάδα. Βέβαια «Τα μαγαζιά της κανέλας» και «Η νύχτα της μεγάλης εποχής» είχαν κυκλοφορήσει το 1988 και το 1996 αντίστοιχα από τις εκδόσεις Νεφέλη. Μετέφρασε στα πολωνικά τη «Δίκη» του Κάφκα και άρχισε να γράφει ένα μεγάλο μυθιστόρημα με τίτλο «Ο μεσσίας» που δυστυχώς χάθηκε κατά τη διάρκεια του Πολέμου, όπως και το μεγαλύτερο μέρος των σχεδίων και των γραπτών του. Στις 19 Νοεμβρίου 1942 δολοφονήθηκε σ’ ένα πογκρόμ που εξαπέλυσαν οι γερμανικές αρχές κατοχής με στόχο του Εβραίους της πόλης του.
Η συλλογή του «Απαντα τα πεζά» μεταφράστηκε από την Αλεξάνδρα Ιωαννίδου που απέδωσε εξαιρετικά το μεγαλείο και το εύρος της λογοτεχνικής του ιδιοφυΐας. Ο συγγραφέας «γραπώνει» τον αναγνώστη από την πρώτη σελίδα. Δεν προχωράς αν δεν τη διαβάσεις ακόμα μια φορά. Ο «Αύγουστος», η πρώτη ιστορία, σε μεταφέρει στο ιδιότυπο σύμπαν του συγγραφέα: «Η Αντέλα επέστρεφε μέσα στο φως του πρωινού, όπως η Πομόνα από τη φωτιά της καυτής ημέρας, σκορπώντας μέσα από το καλάθι της την πολύχρωμη ομορφιά του ήλιου -αστραφτερά κεράσια, γεμάτα χυμό κάτω από τη διαφανή επιδερμίδα τους, μυστήρια, μαύρα βύσσινα, των οποίων η ευωδία υπερείχε κατά πολύ των όσων πρόσφερε η γεύση τους, βερίκοκα που στον χρυσό τους πολτό έκρυβαν το κουκούτσι των παρατεταμένων ομεσήμερων…».
Απολαμβάνεις κάθε λέξη και συνεχίζεις την ανάγνωση καταλαβαίνοντας πως «Τα μαγαζιά της κανέλας» σού επιφυλάσσουν λογοτεχνικά διαμάντια.
Η Αλεξάνδρα Ιωαννίδου στο επίμετρο αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η μετάφραση αυτή ήταν ένα στοίχημα: Το πολωνικό κείμενο επιβάλλει προσήλωση και σεβασμό, το λεπτοδουλεμένο κέντημα της γλώσσας του Σουλτς δεν μπορεί παρά να απαιτεί προσοχή, περίσκεψη και αγάπη. Η ποιητικότητά του συνίσταται στην ταυτόχρονη αυστηρότητα των γλωσσικών μέσων και την ελευθερία των εικόνων του που, όπως οι ήρωές του, δεν γνωρίζουν τον νόμο της βαρύτητας. […] Οπως θα το διατύπωνε ο ίδιος, οι σελίδες του Σουλτς υψώνονται “πάνω από τη σφαίρα των καθημερινών πραγμάτων στην επικράτεια της καθαρής ποίησης”».
Κάθε σελίδα σε ξαφνιάζει. Στον δικό του κόσμο κάθε λεπτομέρεια των πραγμάτων είναι από μόνη της ένα μικρό σύμπαν, απείρως μικρά άτομα τα οποία κλείνει μέσα στις σελίδες του. Ο Σουλτς ανατινάζει με λέξεις την ύλη και μας την προσφέρει φλεγόμενη. Η διανοητική τους δύναμη εντυπώνεται μέσα μας, φυλάσσεται σαν κάτι ακριβό. Η συμπατριώτισσά του, φετινή νικήτρια του Βραβείου Νόμπελ, Ολγκα Τοκαρτσούκ, παραδέχεται: «Τον αγαπώ, αλλά τον μισώ κιόλας, επειδή παραμένει απλώς ασυναγώνιστος. Είναι η ανυπέρβλητη ιδιοφυΐα της πολωνικής λογοτεχνίας».
Πολλά είναι τα αποσπάσματα από το βιβλίο που θα ήθελα να γράψω εδώ. Η αλήθεια είναι πως δεν μπορούσα να διαλέξω. Αφήνω όμως -όχι τυχαία- ένα απόσπασμα από την «Ανοιξή» του: «Πρέπει να θυμόμαστε πως κάθε νόημα που καταφέρνει να ξεμυτίσει αυτή την άνοιξη θάβεται κάτω από εκατονταπλάσια βλακεία, κάτω από τη φλυαρία της ανοησίας. Τα πουλιά σβήνουν τα ίχνη, ανατρέπουν τη σειρά της πρότασης με τη λάθος στίξη. Ετσι, η αλήθεια εκβάλλεται από παντού αυτή την ορμητική άνοιξη που καταλαμβάνει κάθε ελεύθερο πεδίο, που γεμίζει αμέσως κάθε σχισμή με τη φυλλώδη άνθισή της. Πού αλλού θα αναζητήσουν καταφύγιο οι καταραμένοι, πού θα βρουν άσυλο αν όχι εκεί όπου κανείς δεν θα τους ψάξει -σε εκείνα τα ημερολόγια των πανηγυριών και στα αναμνηστικά φυλλάδια, σε εκείνα τα θρησκευτικά τραγουδάκια των ζητιάνων και των παππούδων που βγαίνουν απευθείας μέσα από το άλμπουμ γραμματοσήμων;». Σε εκείνη τη ζωή που η προσφυγιά ήταν κάτι που δεν υπήρχε στη ζωή τους. Αλλά είπαμε, όπως ο μεγάλος λογοτέχνης Μπρούνο Σουλτς γράφει: «Η επίσημη ιστορία είναι ελλιπής. Εμπεριέχει λογικά κενά, μεγάλες παύσεις και αποσιωπήσεις όπου πάει και φωλιάζει η άνοιξη».
