Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο θεός είναι ανεύθυνος
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο θεός είναι ανεύθυνος

  • A-
  • A+

Διαβάζω στο βιβλίο του καθηγητή Φιλοσοφίας Βασίλη Κάλφα «Θεός αναίτιος, Περί του πλατωνικού μύθου του Ηρός» (εκδόσεις Ατων), για τον γενναίο Ηρ που πεθαίνει στη μάχη, αλλά έπειτα από 12 μέρες «επιστρέφει» για να μας διηγηθεί όσα είδε στον άλλο κόσμο. Με αυτό το συμβάν επιλέγει ο Πλάτωνας να κλείσει την «Πολιτεία», το πιο επαναστατικό έργο του.

Αυτές τις μέρες που μας απασχολεί πολύ η δικαιοσύνη και η απονομή της, οι σκέψεις του Σωκράτη και των συνομιλιτών του για την οργάνωση μιας δίκαιης πόλης –κυρίως για τη δομή μιας δίκαιας ψυχής– έρχονται να μας θέσουν το θεμελειώδες υπαρξιακό ερώτημα: Γιατί μέσα σε αυτόν τον άδικο κόσμο να επιλέξω να είμαι δίκαιος;

Και ενώ έχω στο μυαλό μου τον Βολταίρο και το νομοτελειακό του απόφθευγμα «Θ’ αφήσουμε αυτόν τον κόσμο ακριβώς έτσι όπως τον βρήκαμε: ανόητο, άδικο και κακό», διαβάζω τον μύθο του Ηρός για την «κρίση των ψυχών, τις σκληρές χιλιόχρονες τιμωρίες των αδίκων στον Αδη, την ελπίδα της διαφυγής, το θέαμα του αδραχτιού της Ανάγκης, την τελετουργική επιλογή του μελλοντικού βίου, για το νερό της Λησμονιάς και την επιστροφή στη νέα ζωή». Ολη η θεολογική καταγωγή της δυτικής κουλτούρας είναι εδώ.

«Με τον μύθο του Ηρός χρειάστηκε αρκετές φορές να αναμετρηθώ τα τελευταία 25 χρόνια», γράφει στον Πρόλογό του ο ο Βασίλης Κάλφας, και παρακάτω: «Ελπίζω η ερμηνεία μου να είναι πειστική. […] Πιο σημαντική για μένα είναι η συνειδητοποίηση ότι ο Πλάτων, όταν γράφει αυτό το κείμενο, έχει μάλλον το βλέμμα του στον αναγνώστη (και τον μελλοντικό ερμηνευτή) παρά στη θέαση του επέκεινα και της αλήθειας. Και ακόμη ότι δείχνει να του αρέσει πολύ το παιχνίδι, ειδικά το κρυφτό».

«Αξίζει να δει κανείς το θέαμα, συνέχισε (ο Ηρ), πώς οι ψυχές, η μια μετά την άλλη, επέλεγαν τους βίους. Ηταν πράγματι θέαμα θλιβερό, αλλά την ίδια στιγμή αστείο και παράξενο. Γιατί τις περισσότερες φορές οι ψυχές επέλεγαν με βάση τις συνήθειες της προηγούμενης ζωής. Και έτσι είπε ότι είδε την ψυχή, που κάποτε ανήκε στον Ορφέα, να διαλέγει τον βίο κύκνου, διότι το μίσος για το γένος των γυναικών, οι οποίες είχαν προκαλέσει τον θάνατό του, τον έκαναν να μην θέλει να γεννηθεί από γυναίκα» («Πολιτεία»).

Εμεινα πραγματικά εντυπωσιασμένη από την αναλυτική προσέγγιση του Β. Κάλφα. Η έκδοση αυτή αποτελεί έναν απόλυτα ενημερωμένο φιλοσοφικό οδηγό που βοηθά ακόμα και τους μη μυημένους αναγνώστες να μπουν ανώδυνα στη σκέψη του Πλάτωνα.

«Οι αναλύσεις της “Πολιτείας” σπανίως περιλαμβάνουν κάποια αναφορά στον συγκεκριμένο μύθο. Το μόνο που λέγεται είναι ότι ο Πλατών επιλέγει να κλείσει κατανυκτικά μια βασανιστική πορεία συλλογισμών υπέρ της ηθικής και δίκαιης ζωής με την παρένθεση ενός μύθου, ο οποίος δικαιώνει και μετά θάνατον τους ηθικούς και τους δίκαιους. Οι ειδικοί δεν παραλείπουν μάλιστα να τονίσουν τον άτεχνο τρόπο με τον οποίο εισάγεται ο μύθος», ωστόσο εδώ η πρόθεση του συγγραφέα-μελετητή είναι να βρει τα κλειδιά για την αποκρυπτογράφηση του μύθου, καθώς ο τρόπος συγγραφής της Πολιτείας αποτελεί ανοικτό ζήτημα για τους ερμηνευτές. Γιατί ο Πλάτωνας, που τίποτα δεν άφηνε στην τύχη, να δώσει μια τόσο σημαίνουσα θέση σε αυτόν τον μύθο;

Η νέα φιλοσοφική σκέψη αντιμετώπιζει με αρκετό σκεπτικισμό το ζήτημα αυτό. Κανείς όμως δεν μπορεί να αμφισβητήσει πως στο πλατωνικό αυτό κείμενο συνυπάρχουν σημαντικά αστρονομικά δεδομένα, έστω και δίπλα σε ποιητικές ή μυθικές επινοήσεις.

«Το θέαμα που κάποια στιγμή αντικρίζουν οι ψυχές στη μεταθανάτια διαδρομή τους είναι ένας αόρατος για τα θνητά μάτια ουρανός, τα χαρακτηριστικά του οποίου είναι ξένα προς τα καταγραμμένα, ήδη κατά την εποχή του Πλάτωνα, σκανδαλώδη φαινόμενα της εμπειρικής αστρονομίας». Το συμπέρασμα του Β. Κάλφα είναι ότι ο Πλάτων επιδιώκει συνειδητά στον μύθο του Ηρός να αποκαλύψει την ύπαρξη ενός αόρατου ουρανού, που τον διέπει μαθηματική αρμονία και τάξη – ένα βασίλειο σταθερότητας και δικαιοσύνης.

Σημαντική διάσταση στη φιλοσοφική σκέψη προσφέρει η κατάληξη των ψυχών. Βγαίνουν από τη χιλιετή παραμονή τους στον άλλο κόσμο όπως περίπου μπήκαν. Δεν διδάχθηκαν κάτι, ούτε από τις ευεργεσίες ούτε από τις ταλαιπωρίες. Η λαϊκή ρήση «Δεν αλλάζει ο άνθρωπος» βρίσκει την καταγωγή της στον πλατωνικό μύθο. Εναν μύθο που κατά τη γνώμη μου επιδέχεται μια σύγχρονη επικαιροποιημένη και προσεκτική ανάγνωση. Το «Θεός αναίτιος», Περί του πλατωνικού μύθου του Ηρός το φέρνει στο προσκήνιο των αναγνωσμάτων μας. Και, φυσικά, προσφέρει μια απολαυστική ανάγνωση της πλατωνικής ποίησης που, όσο κι αν τη μελετήσουμε, μένουμε πάντα εκστατικοί διαβάζοντάς την.

«Και εκείνοι λοιπόν, είπε, όταν έφτασαν εκεί, έπρεπε να πάνε κατευθείαν προς τη Λάχεση. Και τότε ένας Προφήτης, αφού πρώτα τους έβαλε σε μια σειρά με τάξη, πήρε έπειτα κλήρους και υποδείγματα βίων από τα γόνατα της Λάχεσης, ανέβηκε σε ένα ψηλό βήμα και είπε:

»“Ο λόγος είναι της Λαχέσης, της κόρης της Ανάγκης. Ψυχές εφήμερες, ιδού η αρχή μιας νέας περιόδου για το θνητό γένος, που και αυτή οδηγεί στον θάνατο. Δεν θα διαλέξει εσάς ο δαίμων με κλήρο, αλλά εσείς θα επιλέξετε τον δαίμονά σας. Οποιος κληρωθεί πρώτος, πρώτος αυτός θα επιλέξει τον βίο που υποχρεωτικά θα ζήσει. Η αρετή δεν διαφεντεύεται. Ο καθένας σας, ανάλογα με το αν την τιμάει ή την καταφρονεί, θα έχει και μεγαλύτερο ή μικρότερο μερίδιο σε αυτήν. Η ευθύνη ανήκει σε αυτόν που επιλέγει. Ο θεός είναι ανεύθυνος”».


 

 


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Γράφοντας για τη «σοφία των άλλων»
Ενα πολύτιμο βιβλίο είχα την ευκαιρία να διαβάσω –με την προσοχή που του αξίζει– τις μέρες των πασχαλινών διακοπών. Πρόκειται για το «Η σοφία των άλλων» του Θανάση Γιαλκέτση. Ο συγγραφέας...
Γράφοντας για τη «σοφία των άλλων»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας την ψυχή
Τι είναι η ψυχή; Είναι θνητή ή αθάνατη; Από ποια και πόσα μέρη συνίσταται; Ποιες είναι οι λειτουργίες και οι ιδιότητές της; Διαθέτουν όλα τα έμβια όντα ψυχή; Και ποια είναι η τύχη της μετά τον θάνατό της;
Αναζητώντας την ψυχή
ΝΗΣΙΔΕΣ
O ιδιαίτερος κύριος Νέσμπο
Το νέο βιβλίο του Τζο Νέσμπο με τίτλο «Βασίλειο» αποδεικνύει για ακόμη μία φορά την εξαιρετική λογοτεχνική γραφή του.
O ιδιαίτερος κύριος Νέσμπο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια αυθάδικη γραφή
Το νέο βιβλίο του Γιάννη Πάσχου, «Φοβού τα βρέφη», μιλάει για μια παρηκμασμένη ανθρώπινη κοινωνία που οδηγείται στην αυτοκαταστροφή.
Μια αυθάδικη γραφή
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ζωή είναι όμορφη πολύ
Ενα μικρό σπαρακτικό βιβλίο μάς χάρισε πρόσφατα η ποιήτρια Μαρία Λαϊνά. Το «Τι όμορφη που είναι η ζωή» Η ηρωίδα της σ’ έναν μονόλογο, μια εκ βαθέων εξομολόγηση, μας μιλάει για τις αναμνήσεις της.
Η ζωή είναι όμορφη πολύ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας