Το αρχοντικό με τα πολλά ονόματα

Τα αρχοντικά που διασώζονται κατά μήκος της λεωφόρου Βασ. Ολγας αποτελούν χειροπιαστά τεκμήρια της νεότερης Ιστορίας της Θεσσαλονίκης, η οποία ώς τις αρχές του 20ού αιώνα ανήκε στο οθωμανικό κράτος και ήταν το μεγαλύτερο αστικό κέντρο του στα δυτικά της Κωνσταντινούπολης.

Χάρη στη νευραλγική της θέση στον μυχό του Θερμαϊκού, είχε αποκτήσει μεγάλη οικονομική δύναμη, αλλά και μια πολυπολιτισμική κοινωνία στην οποία συνυπήρχαν αρμονικά Ελληνες, Τούρκοι, Εβραίοι και άλλοι Βαλκάνιοι.

Από το 1870, όταν γκρεμίστηκαν τα βυζαντινά τείχη και άρχισε η διαμόρφωση της παραλίας, η περιοχή ανατολικά του Λευκού Πύργου γνώρισε κατακόρυφη οικιστική ανάπτυξη.

Η προνομιακή σχέση της με το θαλάσσιο μέτωπο ήταν η βασική αιτία που την έκανε ιδιαίτερα ελκυστική για την οικονομική και πολιτική ελίτ της πόλης που την προτιμούσε για να χτίσει τα εξοχικά της.

Επώνυμοι αρχιτέκτονες που δούλευαν στη Θεσσαλονίκη σχεδίασαν επαύλεις με ιδιαίτερο στιλ, πολλές από τις οποίες διασώθηκαν από τις μπουλντόζες της αντιπαροχής.

Πρόκειται για τη συνοικία Χαμιδιέ, που πήρε το όνομά της από τον σουλτάνο Αβδούλ Χαμιδιέ τον Β’ και με αυτό σημειώνεται το 1852 στα φορολογικά βιβλία Hulasa, που τηρούσε το τουρκικό κράτος για να εισπράττει φόρους από τα ακίνητα.

Ηταν το περιουσιολόγιο που δεν διαθέτει ούτε σήμερα το Ελληνικό Δημόσιο…

Για τον ελληνικό πληθυσμό ήταν η περιοχή των Εξοχών ή των Πύργων, λόγω των πυργοειδών κατασκευών που υπήρχαν σε πολλές εξοχικές κατοικίες.

Η έπαυλη

Στην κεντρική λεωφόρο, τότε Χαμιδιέ και σήμερα Βασ. Ολγας, πρωταγωνιστούσε το αρχοντικό του Αχμέτ Καπαντζή, για τον οποίο υπάρχουν ελάχιστα στοιχεία.

Ηταν μέλος μιας από τις ισχυρότερες και πολυπληθέστερες τουρκικές οικογένειες της Θεσσαλονίκης, με μεγάλα ερείσματα στις τοπικές αρχές. Σύμφωνα με ορισμένες πηγές, διετέλεσε δήμαρχος της πόλης το 1908.

Ο Βασίλης Κολώνας, καθηγητής της Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, στο βιβλίο του «Η Θεσσαλονίκη εκτός των Τειχών» σημειώνει ότι το προνομιακό οικόπεδο αγοράστηκε το 1904 από τη Ραχήλ Αρδίττη με το αστρονομικό για την εποχή ποσό των 50.000 γροσίων, στην αρχή από τους γιους του Χιουσμέτ πασά και έναν χρόνο αργότερα από τον Αχμέτ Καπαντζή.

Από τις έρευνες του συγγραφέα στο Hulasa προκύπτει ότι το αρχοντικό κόστισε 300.000 γρόσια και ολοκληρώθηκε το 1907.

Η έπαυλη ανήκει στον μικτό ρυθμό, καθώς συνδυάζει με μοναδική μαεστρία ελβετικά και αραβικά στοιχεία, σε ένα παιχνίδι εναλλαγής χρωμάτων.

Εχει ενδιαφέρον ότι δεν ακολουθεί τον κανόνα της συμμετρίας, με πιο χαρακτηριστικό στοιχείο τον πύργο της ανατολικής πλευράς.

Εξωτερικά κυριαρχεί η επιβλητική σκάλα, ενώ πυργοειδείς απολήξεις έχουν επιστρατευτεί σε όλες τις όψεις.

Διακοσμήσεις που θυμίζουν κέντημα περιβάλλουν τα κουφώματα και στο εσωτερικό υπάρχουν μοναδικής ομορφιάς ζωγραφιές στα ταβάνια που έχουν διασωθεί.

Ο αρχιτέκτονας

Τα σχέδια εκπόνησε ο Πιέτρο Αριγκόνι (1856-1940), Ιταλός αρχιτέκτονας και μηχανικός που πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στη Θεσσαλονίκη, όπου ανέπτυξε πολυσχιδή δραστηριότητα διαπρέποντας στην ανάδειξη λατομείων και την οργάνωση αγροκτημάτων.

Γεννημένος στο Μιλάνο, όπου ολοκλήρωσε τις σπουδές του, εγκαταστάθηκε στη Νύμφη του Θερμαϊκού το 1890, αφήνοντας πίσω την πρώτη σύζυγό του και τρία παιδιά.

Επιασε στην αρχή δουλειά σε βελγική εταιρεία που διαχειριζόταν τον τροχιόδρομο και έκανε τα πρώτα του βήματα στην αρχιτεκτονική σχεδιάζοντας τον παλιό σιδηροδρομικό σταθμό.

Ακολούθησαν νοσοκομειακά κτίρια, εμβληματικά ξενοδοχεία και βιομηχανικά συγκροτήματα, ενώ το ταλέντο του απογειώθηκε στη βίλα Μπιάνκα, που μαζί με το αρχοντικό της οικογένειας Καπαντζή συγκαταλέγονται στα κορυφαία δείγματα της αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου στη Θεσσαλονίκη.

Οι ιδιοκτήτες

Η έπαυλη στη Βασ. Ολγας είναι γνωστή και με άλλα ονόματα, καθώς πέρασε από πολλούς ιδιοκτήτες αλλά και χρήσεις. Είναι το κτίριο του Ερυθρού Σταυρού, του ΝΑΤΟ και όχι μόνον…

Το 1926 το 65% του ακινήτου πέρασε στο Ελληνικό Δημόσιο, στο πλαίσιο της γενικότερης συμφωνίας με την Τουρκία για την ανταλλάξιμη περιουσία των οικογενειών που αναγκάστηκαν να απομακρυνθούν από τη γενέτειρά τους μετά τη νέα ισορροπία δυνάμεων που διαμορφώθηκε λόγω της μικρασιατικής περιπέτειας.

Το υπόλοιπο 35% παρέμεινε στην ιδιοκτησία του Μεχμέτ, γιου του Αχμέτ Καπαντζή, ο οποίος είχε επιχειρήσει να πάρει σερβική υπηκοότητα.

Το 1938, μετά τον θάνατό του, το μερίδιό του πουλήθηκε από τους κληρονόμους του στο Ελληνικό Δημόσιο και το 1967 ολόκληρο το ακίνητο περιήλθε στον Ερυθρό Σταυρό, που το νοίκιαζε για διάφορες χρήσεις, κυρίως για τη στέγαση του ισπανικού προξενείου.

Στην Κατοχή επιτάχθηκε από την Γκεστάπο και την πολιτικά ταραγμένη περίοδο 1947-1954 ήταν η έδρα του ΝΑΤΟ.

Ανακαινίστηκε υποδειγματικά με δημόσια δαπάνη και το 1997 έγινε η έδρα της Πολιτιστικής Πρωτεύουσας, η διοίκηση της οποίας πιστώθηκε με οικονομικές υπερβάσεις στην υλοποίηση των έργων.

Το 2008 το παράρτημα του Ερυθρού Σταυρού στη Θεσσαλονίκη προχώρησε στην εκποίηση της έπαυλης με τίμημα μόλις 3,05 εκατ. ευρώ, παρ’ όλο που η αντικειμενική της αξία ήταν 4,33 εκατ. ευρώ!

Είχε ανεξάρτητη διοίκηση, αλλά τη θέση του επικεφαλής του πιο μεγάλου παραρτήματος διατηρούσε ο Ανδρέας Μαρτίνης, ο τέως πρόεδρος του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού που είναι υπόλογος για οικονομική κακοδιαχείριση αλλά και επιλήψιμες επιλογές στον τομέα του real estate.

Από το 2014 το υπέροχο κτίριο ανήκει στον Ιβάν Σαββίδη και λέγεται ότι θα αποτελέσει την κατοικία της οικογένειας του ομογενούς επιχειρηματία.

1. Από το 1877

Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός ιδρύθηκε στις 10 Ιουνίου του 1877 με πρωτοβουλία της βασίλισσας Ολγας. Αποτελεί μέρος του Διεθνούς Κινήματος του Ερυθρού Σταυρού και της Ερυθράς Ημισελήνου. Το έργο του βασίζεται στην εθελοντική προσφορά και έχει βασικό στόχο την ανακούφιση του ανθρώπινου πόνου σε περιόδους πολέμου και ειρήνης, περιθάλποντας και στηρίζοντας τραυματίες, ασθενείς, ηλικιωμένους, πρόσφυγες και γενικά όσους ανήκουν σε ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού.

2. Η «ταυτότητα»

Υπάρχει μεγάλη σύγχυση όσον αφορά την «ταυτότητα» της έπαυλης. Στον διαδικτυακό τόπο του υπουργείου Πολιτισμού αναφέρεται ότι κατασκευάστηκε το 1893 και ότι ανήκει στην Εθνική Τράπεζα. Πρόκειται για το αρχοντικό του Μεχμέτ Καπαντζή, του εξαδέλφου του Αχμέτ, που βρίσκεται στον ίδιο δρόμο και είναι έργο του ίδιου αρχιτέκτονα. Στη διασταύρωση με τη σημερινή οδό Ζάννα υπήρχε και η εξοχική οικία του Γιουσούφ Καταντζή, που έχει κατεδαφιστεί.

3. Παππούς του Μοσκώφ

Ο πολυτάλαντος Πιέρο Αριγκόνι παντρεύτηκε για δεύτερη φορά στη Θεσσαλονίκη την τουρκικής καταγωγής Αμίνα και είναι ο παππούς του Κωστή Μοσκώφ (1939-1998), του πρόωρα χαμένου στοχαστή και φιλοσόφου της Αριστεράς.