Γιάννης Δημητρακάκης | Διαδρομές της σκέψης του Κ. Θ. Δημαρά | Σελ. 203 | ΕΚΔΟΣΕΙΣ Σοκόλης, 2025
«Εξω από όλες τις άλλες χαρές, τις οποίες μας προσφέρει η έρευνα, εκείνη που, νομίζω, μας εμψυχώνει το περισσότερο, είναι ότι μετέχουμε σε ένα αδιάκοπο, υπερατομικό γίγνεσθαι, καμωμένο από αυτές τις διαδοχικές προσεγγίσεις· εναλλαγή σφαλμάτων και κατακτήσεων στην κατεύθυνση των γνώσεων», γράφει το 1977 ο Κ. Θ. Δημαράς δηλώνοντας με σαφήνεια τον ερευνητικό προσανατολισμό του πολυσχιδούς και καθοριστικού για τα ελληνικά γράμματα έργου του.
Ο Κ. Θ. Δημαράς προσέγγισε τη νεοελληνική πολιτισμική ιστορία ανατρεπτικά απέναντι στις έως τότε παραδεδομένες γνώσεις. Σημαντικά κεφάλαια του έργου του -ο νεοελληνικός Διαφωτισμός, οι Φαναριώτες, ο ελληνοχριστιανισμός, η διαμόρφωση της νεοελληνικής ιδεολογίας, ο συγκριτισμός, το ιδεολογικό περιεχόμενο των γλωσσικών αναμετρήσεων κ.ά.- μαρτυρούν την καταλυτική επίδραση της σκέψης του στην ανανέωση των νεοελληνικών σπουδών και των νεοελληνικών πραγμάτων. Η ευρωπαϊκή παιδεία του, σε συνδυασμό με έναν νηφάλιο συγκριτισμό τον οδήγησαν στην απόρριψη των «εθνικών ασθενειών», δηλαδή της ρητορείας, της υπεροψίας και του εθνικισμού. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο ότι, ενώ το 1933 ζητούσε να στραφούμε από τον Βολτέρο και τον Κοραή προς τις χριστιανικές αξίες, αργότερα δεν θα διστάσει να απομακρυνθεί από αυτές τις νεανικές ιδεολογικές θέσεις, δίνοντάς μας τις ώριμες συνθέσεις του για τον Διαφωτισμό.
Στο πνεύμα αυτής της «διαδοχικής προσέγγισης» των ιδεολογικών και αισθητικών αντιλήψεών του κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου -από την κριτική της νεωτερικότητας στον κριτικό ορθολογισμό, από την κριτική και την ιστορία της λογοτεχνίας στην κοινωνική ιστορία των ιδεών- κινείται η παρούσα μελέτη.
Το βιβλίο χωρίζεται σε έξι κεφάλαια, που αποτελούν επεξεργασμένη μορφή παλαιότερων δημοσιεύσεων του συγγραφέα σε περιοδικά και τόμους με πρακτικά συνεδρίων.
Στο πρώτο κεφάλαιο, ο Δημητρακάκης εξετάζει την κριτική στάση του Δημαρά απέναντι στη νεωτερικότητα, σε συνδυασμό με αντίστοιχους προβληματισμούς της ευρωπαϊκής διανόησης, με κεντρική την αντιδιαστολή του χριστιανισμού με τον ελληνισμό. Στο δεύτερο, μελετά τη γαλλική ρωμαιοκαθολική διανόηση ως πηγή της κριτικής του στη νεωτερικότητα.
Στο τρίτο, παρουσιάζει την αντιπαράθεση του Δημαρά με τον πανεπιστημιακό καθηγητή Θεολογίας Δ. Σ. Μπαλάνο στα τέλη της πρώτης δεκαετίας του Μεσοπολέμου.
Στο τέταρτο, η συζήτηση για τις διαδρομές της σκέψης του Δημαρά μετατοπίζεται στη συνομιλία του με τις ιδέες του δοκιμιογράφου και διανοούμενου Γιώργου Θεοτοκά.
Στο πέμπτο ο Δημητρακάκης παρουσιάζει τις θέσεις του Δημαρά για τον λυρισμό, «έννοια συνώνυμη της ποίησης», που αποτελεί την «άμεση και ειλικρινή έκφραση του ψυχικού κόσμου του ποιητή» (σ. 131), με αφορμή την κριτική του για το έργο του Charles-Augustin Sainte-Beuve. Στο τελευταίο κεφάλαιο ο συγγραφέας συζητά την προσπάθεια του Δημαρά να συγκροτήσει έναν συστηματικό θεωρητικό στοχασμό για τη λογοτεχνία, με κύριο άξονα την αμφισβήτηση της τέλειας μορφής και της αξίας της αισθητικής αρτιότητας.
Κοινός άξονας των κεφαλαίων είναι «οι διαδοχικές προσεγγίσεις» του Κ. Θ. Δημαρά απέναντι στη θρησκεία και τη θρησκευτικότητα, που διαπερνούν τόσο την κριτική του στη νεωτερικότητα όσο και τις αναγνώσεις του για τον ελληνισμό και τον χριστιανισμό. Το βιβλίο του Γιάννη Δημητρακάκη, αν και θησαυρίζει μεγάλο αριθμό κειμένων του Δημαρά, θα ήταν για τον αναγνώστη ακόμη πιο ωφέλιμο με μια διεξοδικότερη ανάλυση που θα αναδείκνυε τη ματιά του σημερινού ερευνητή πάνω στις διαδρομές της σκέψης του Δημαρά.
Ο Κ. Θ. Δημαράς έκανε πράξη τη θέση που διατύπωνε το 1952 ότι «πρέπει να φυλαγόμαστε πάντα από την αμάθεια, την ηλιθιότητα και την κακοπιστία κι από τη σύνθεσή τους, τον φανατισμό, που δεν είναι σε θέση να διακρίνουν την επιστήμη από την πολιτική και την αλήθεια από τη σκοπιμότητα», υιοθετώντας χωρίς αναστολές απόψεις που ανέτρεπαν καθιερωμένες αντιλήψεις και στάσεις ζωής.
Η δυναμική αυτή της σκέψης του, που προϋποθέτει διαρκή εγρήγορση και αναθεώρηση, αποτελεί ίσως και το πιο απαιτητικό στοιχείο για όποιον επιχειρεί να την αποτυπώσει.
