Εδώ και περίπου δύο δεκαετίες, από την πρώτη σύνοδο κορυφής Ε.Ε. – Αφρικής στο Κάιρο, το 2000, η Ευρωπαϊκή Ενωση πολλαπλασιάζει πρωτοβουλίες, συναντήσεις και διεθνή fora με τη συμμετοχή Αφρικανών ηγετών. Η γλώσσα που κυριαρχεί είναι αυτή της «εταιρικής σχέσης», της συνεργασίας και της αμοιβαίας ωφέλειας. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη ρητορική παραμένει ένα κρίσιμο ερώτημα: πρόκειται πράγματι για σχέση ισότιμων εταίρων ή για αναδιατύπωση μιας άνισης εξάρτησης, στην οποία η Αφρική συνεχίζει να στηρίζει, συχνά αόρατα, την ευρωπαϊκή ευημερία;
Η ευρωπαϊκή προσέγγιση προς την Αφρική έχει μεταβληθεί αισθητά. Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 κυριαρχούσαν η ανάπτυξη, η δημοκρατία, η ειρήνη και η μείωση της φτώχειας. Σταδιακά, όμως, το επίκεντρο μετατοπίστηκε στη διαχείριση της μετανάστευσης, στην ασφάλεια, στην ενέργεια και στις κρίσιμες πρώτες ύλες. Οι σύνοδοι κορυφής εξακολουθούν να μιλούν για ισότητα, αλλά οι πραγματικές προτεραιότητες αντανακλούν κυρίως τις ανάγκες της Ευρώπης: ενεργειακή ασφάλεια, έλεγχο μετακινήσεων, γεωπολιτική επιρροή και πρόσβαση σε πόρους.
Η ευρωπαϊκή οικονομία δεν μπορεί να αποκοπεί από την Αφρική. Κοβάλτιο, λίθιο, ουράνιο, φυσικό αέριο και σπάνιες γαίες αποτελούν βασικά υλικά για τη βιομηχανία, την ψηφιακή οικονομία και την ενεργειακή μετάβαση. Μετά την ενεργειακή κρίση και τον πόλεμο στην Ουκρανία, η Αφρική επανήλθε στο ευρωπαϊκό προσκήνιο ως στρατηγικός χώρος ενεργειακής ασφάλειας. Ωστόσο, μεγάλο μέρος αυτής της συνεργασίας εξακολουθεί να βασίζεται στην εξαγωγή πρώτων υλών, με περιορισμένη τοπική μεταποίηση, μικρή προστιθέμενη αξία και χαμηλή κοινωνική απόδοση για τις χώρες προέλευσης.
Η λεγόμενη «πράσινη μετάβαση» κινδυνεύει έτσι να αναπαραγάγει παλαιότερες αποικιακές λογικές εξόρυξης. Η συμβολή της Αφρικής δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι και κοινωνική. Η εργασία μεταναστών αφρικανικής καταγωγής στηρίζει κρίσιμους τομείς των ευρωπαϊκών κοινωνιών: γεωργία, οικοδομή, φροντίδα ηλικιωμένων, μεταφορές, τουρισμό και υπηρεσίες. Σε μια Ευρώπη που γηράσκει, η αφρικανική μετανάστευση δεν αποτελεί απειλή, αλλά βασικό μηχανισμό κοινωνικής αναπαραγωγής. Η Ελλάδα προσφέρει χαρακτηριστικό παράδειγμα: Αφρικανοί εργαζόμενοι συμμετέχουν σε απολύτως αναγκαίους αλλά συχνά επισφαλείς τομείς, ενώ η συμβολή τους σπάνια αναγνωρίζεται δημόσια. Αντιθέτως, συχνά κυριαρχεί ένας λόγος ασφάλειας και «διαχείρισης ροών».
Την ίδια στιγμή, η Αφρική παρουσιάζεται συχνά στον ευρωπαϊκό λόγο μέσα από εικόνες αδύναμων θεσμών, διαφθοράς και «πατριμονιαλιστικού» κράτους. Αυτή η εικόνα, όμως, αποκρύπτει τις ευρωπαϊκές ευθύνες: τις άνισες εμπορικές σχέσεις, τη συμμετοχή στις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας, αλλά και τις ίδιες τις αδυναμίες δημοκρατικού ελέγχου στο εσωτερικό της Ευρώπης.
Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν η Ευρώπη «χρειάζεται» την Αφρική. Τη χρειάζεται ήδη. Το πραγματικό ερώτημα είναι αν θα συνεχίσει να την αντιμετωπίζει ως αόρατο υπόβαθρο της δικής της ευημερίας ή αν θα αποδεχθεί μια σχέση πραγματικά ισότιμη, βασισμένη στη δίκαιη ανταλλαγή, την τοπική παραγωγή, την κοινωνική ανάπτυξη και τον σεβασμό στην εργασία.
Δρ, Μέλος ΕΔΙΠ, Τμήμα Γεωγραφίας, Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο
