Το πρόβλημα των ναρκωτικών δεν είναι μόνο αστυνομικό ούτε μόνο ιατρικό. Είναι πρόβλημα βαθιά ανθρώπινο, κοινωνικό και πολιτικό. Αγγίζει οικογένειες, σχολεία, γειτονιές, πανεπιστήμια, χώρους εργασίας. Αγγίζει παιδιά που δεν βρήκαν στήριγμα, νέους που δεν βρήκαν νόημα, ανθρώπους που λύγισαν από μοναξιά, απόρριψη, φτώχεια, ανεργία, έλλειψη προοπτικής.
Και το πρώτο που οφείλουμε να πούμε καθαρά είναι αυτό: ο εξαρτημένος άνθρωπος δεν είναι εγκληματίας. Δεν είναι «χαμένη υπόθεση». Δεν είναι αριθμός σε μια στατιστική. Δεν είναι πρόβλημα που πρέπει να κρυφτεί κάτω από το χαλί. Είναι άνθρωπος. Ανθρωπος που πονά, που παλεύει, που μπορεί να ξανασταθεί όρθιος, εφόσον η κοινωνία δεν του γυρίσει την πλάτη.
Για να περιοριστεί δραστικά η χρήση ναρκωτικών δεν αρκεί το σύνθημα «πόλεμος στα ναρκωτικά». Αυτό δοκιμάστηκε διεθνώς και απέτυχε. Χρειάζεται πόλεμος στις αιτίες της εξάρτησης: φτώχεια, μοναξιά, ψυχική πίεση, ανεργία, σχολική αποτυχία, οικογενειακή διάλυση, εμπορευματοποίηση της διασκέδασης, οργανωμένο έγκλημα. Η σωστή πολιτική έχει τέσσερις άξονες: πρόληψη, θεραπεία, μείωση βλάβης, κοινωνική επανένταξη.
Πρώτον, πρόληψη από το σχολείο, όχι κηρύγματα φόβου. Τα παιδιά δεν πείθονται με αφίσες τρόμου. Χρειάζονται συστηματική αγωγή ζωής: ψυχική ανθεκτικότητα, κριτική σκέψη, γνώση για ουσίες, αθλητισμό, τέχνη, συλλογικότητα, ουσιαστική σχέση με δασκάλους και γονείς. Το σχολείο πρέπει να εντοπίζει νωρίς το παιδί που αποσύρεται, καταρρέει, εκφοβίζεται, δεν ανήκει πουθενά. Εκεί αρχίζει η πρόληψη.
Δεύτερον, δημόσιες δομές ψυχικής υγείας για νέους. Πολλοί δεν ξεκινούν τη χρήση επειδή «είναι κακοί», αλλά επειδή είναι μόνοι, αγχωμένοι, θυμωμένοι, καταθλιπτικοί, αβοήθητοι. Αρα απαιτούνται δωρεάν ψυχολόγοι στα σχολεία, κέντρα νέων στους δήμους, γραμμές άμεσης βοήθειας, οικογενειακή συμβουλευτική. Η εξάρτηση είναι συχνά το σύμπτωμα μιας κοινωνίας που αρρώστησε πριν από το παιδί.
Τρίτον, θεραπεία χωρίς λίστες αναμονής και χωρίς στίγμα. Οποιος ζητά βοήθεια πρέπει να τη βρίσκει γρήγορα, όχι ύστερα από μήνες. Χρειάζονται στεγνά προγράμματα, θεραπεία με υποκατάσταση όπου ενδείκνυται, ψυχιατρική φροντίδα, κοινωνικοί λειτουργοί, υποστήριξη οικογένειας. ΟΚΑΝΑ, ΚΕΘΕΑ και λοιπές δομές πρέπει να ενισχυθούν με προσωπικό, χρηματοδότηση και επιστημονική αυτονομία, όχι να συνθλίβονται από γραφειοκρατία.
Τέταρτον, μείωση βλάβης για να σωθούν ζωές. Δεν εγκαταλείπεις τον χρήστη επειδή δεν έχει ακόμη απεξαρτηθεί. Παρέχεις street-work, καθαρές σύριγγες, εξετάσεις HIV και ηπατίτιδας, ναλοξόνη για υπερδοσολογία, υγειονομική φροντίδα, στέγη, παραπομπή σε θεραπεία. Η ανθρωπιά δεν είναι επιβράβευση της χρήσης· είναι προϋπόθεση για να υπάρξει επιστροφή.
Πέμπτον, χτύπημα στο μεγάλο εμπόριο, όχι στον άρρωστο χρήστη. Η αστυνομία πρέπει να κυνηγά κυκλώματα, ξέπλυμα χρήματος, διαφθορά, πιάτσες εκμετάλλευσης, όχι να γεμίζει δικαστήρια με εξαρτημένους ανθρώπους. Ο χρήστης χρειάζεται θεραπεία. Ο έμπορος χρειάζεται δίωξη. Η σύγχυση των δύο είναι κοινωνικά άδικη και πρακτικά αναποτελεσματική.
Εκτον, επανένταξη: δουλειά, στέγη, αξιοπρέπεια. Απεξάρτηση χωρίς κοινωνική αποδοχή είναι μισή πολιτική. Χρειάζονται προστατευμένες θέσεις εργασίας, κατάρτιση, κοινωνικές επιχειρήσεις, στεγαστικά προγράμματα, συνεχής υποστήριξη. Ο άνθρωπος δεν πρέπει απλώς να σταματήσει τη χρήση· πρέπει να ξαναβρεί λόγο να ζήσει.
Εβδομον, ρύθμιση της νύχτας, του αλκοόλ και της αγοράς διασκέδασης. Δεν μπορούμε να μιλάμε για παράνομες ουσίες και να αφήνουμε ανεξέλεγκτη τη βιομηχανία της μέθης, της επίδειξης, της ψεύτικης επιτυχίας. Η πρόληψη αφορά συνολικά το μοντέλο ζωής που πουλά φυγή ως ελευθερία και κατανάλωση ως ευτυχία.
Και, τέλος, χρειάζεται εθνικό παρατηρητήριο με πραγματικά δεδομένα: σχολεία, νοσοκομεία, υπερδοσολογίες, νέες συνθετικές ουσίες, διαδικτυακή διακίνηση. Η γνώση πρέπει να οδηγεί σε πολιτική, όχι να κοιμάται σε εκθέσεις.
Η κοινωνία που αξίζει να χτίσουμε δεν τιμωρεί τους αδύναμους. Τους σηκώνει. Αν θέλουμε λιγότερα ναρκωτικά, χρειαζόμαστε περισσότερη κοινωνία, περισσότερη δημόσια φροντίδα, περισσότερη δικαιοσύνη, περισσότερη ελπίδα. Γιατί η πραγματική πρόληψη δεν είναι φόβος· είναι παρουσία, σχέση, παιδεία, αξιοπρέπεια και μια κοινωνία που δεν πετά κανέναν στο περιθώριο. Η κοινωνία που θέλει να νικήσει τα ναρκωτικά πρέπει πρώτα να πάψει να παράγει απελπισία.
*Ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ, π. πρύτανης
