(Μη) βαδίζετε δεξιά

«Βαδίζετε δεξιά. Τότε ούτε δυσάρεστοι συγκρούσεις θα συνέβαινον με τους βαδίζοντας βιαστικά ούτε ενοχλητικαί προσεγγίσεις με ανεπιθύμητα πρόσωπα, ούτε δυσχέρειαι εις την κυκλοφορίαν επί των πεζοδρομίων. Πράγματα απλούστατα, αλλά και αναγκαιότατα. Προσέχετε λοιπόν. Βαδίζετε δεξιά διά να μη σας έρχωνται… ζερβά» προέτρεπε τους αναγνώστες του ευθυμογραφήματος με τίτλο «Δεξιά» στο «Μηνιαίον Καλλιτεχνικόν Περιοδικόν Πινακοθήκη» ο συντάκτης με το ψευδώνυμο «Αμάραντος» το 1926, σε μια Ελλάδα που προσπαθούσε να εξευρωπαϊστεί θέτοντας κανόνες για το περπάτημα στα φρεσκοστρωμένα πεζοδρόμια.

Για την κίνηση στους δρόμους, ο κανόνας είχε τεθεί πολύ νωρίτερα, από Βασιλικό Διάταγμα της εποχής του Οθωνα (1837) σύμφωνα με το οποίο: «Επί των δημοσίων οδών του Βασιλείου Μας, εντός και εκτός των κατωκημένων χώρων, οσάκις συναπαντώνται έφιπποι ή άμαξαι, οφείλουν έκαστος να χωρή δεξιόθεν, ίνα ούτως η δίοδος αφίεται ελευθέρα. Οι παραβάται τιμωρούνται διά προστίμου πέντε δραχμών υπέρ των Ταχυδρομικών Ταμείων». Την απαρχή των κανόνων περί βάδισης και οδήγησης στα δεξιά εντοπίζει στα χρόνια του Ναπολέοντα ο Γ. Κανελλόπουλος, αστυνόμος Β’, σε άρθρο του με τίτλο «Βαδίζετε Δεξιά» στο περιοδικό «Αστυνομικά Χρονικά». Κατακεραυνώνει τους Αγγλους που δεν συμμορφώνονται και καταλήγει με την ακόλουθη προτροπή η οποία αποκαλύπτει και τις πολιτικές πεποιθήσεις τόσο του αστυνόμου όσο και του περιοδικού: «Βαδίζετε λοιπόν όλοι δεξιά όχι μόνον διότι αυτό επιβάλλει η παράδοσις και η σχετική Αστυνομική Διάταξις, αλλά και διότι οι πολλοί πηγαίνουν δεξιά». (Τεύχος 209, Φεβρουάριος 1962).

Παρά τους κανόνες τα αποτελέσματα ήταν μάλλον πενιχρά: «Ενθυμούμαι το έτος 1947 ως διευθυντής τροχαίας Αθηνών, θέλησα να εφαρμόσω τη διάταξι να βαδίζουν οι πεζοί δεξιά. Προς τούτο εξετύπωσα πολλές χιλιάδες μεγάλων εγχρώμων εικόνων που παρίσταναν ένα αστυφύλακα να δείχνη μια επιγραφή που έλεγε: “ΒΑΔΙΖΕΤΕ ΔΕΞΙΑ”. Οι εικόνες αυτές ετοιχοκολλήθησαν παντού και το αποτέλεσμα ήταν, μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, οι διαβάτες γενικώς να συμμορφώνονται προς τον πρωταρχικό αυτόν κανόνα της ομαλής κυκλοφορίας. Εννοείται ότι η δι’ εικόνων υπόμνησις αυτή προς τους πολίτες πρέπει να είναι συνεχής, και αυτό μπορεί να επιτευχθή διά της τοποθετήσεως μονίμως πινακίδων με το σύνθημα “ΒΑΔΙΖΕΤΕ ΔΕΞΙΑ” παντού, και ιδίως κάτω ή επάνω από τους ρυθμιστικούς φανούς της κυκλοφορίας, πάνω στα δοχεία απορριμμάτων του Δήμου, πάνω στους ηλεκτρικούς στύλους, πάνω στα περίπτερα, μέσα στις βιτρίνες των καταστημάτων, ακόμη και πάνω στα πεζοδρόμια» γράφει ο Νικ. Αρχιμανδρίτης, αρχηγός Αστυνομίας Πόλεων ε.α. και τέως διοικητής Υποδιευθύνσεως Τροχαίας Κινήσεως Αθηνών (Αστυνομικά Χρονικά, τεύχος 354, Φεβρουάριος 1968).

Για τη Δεξιά και την Ακροδεξιά, που κυβέρνησαν τη χώρα στο συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος του εικοστού αιώνα, αυτό το σύνθημα άγγιξε τα όρια της ψύχωσης. Η κατάχρησή του ήταν τόση που ακόμα και ο ίδιος ο Ιωάννης Μεταξάς έγινε τροχονόμος-καρικατούρα.

Οπως εξηγεί ο Δημήτρης Σαπρανίδης στο βιβλίο του «Ιστορία της Ελληνικής γελοιογραφίας» (εκδ. Ποταμός) «“Βαδίζετε δεξιά”, μια γελοιογραφία με την τροχαία υπόδειξη που την υπέστησαν οι Ελληνες σε πολλά επίπεδα διακυβέρνησής τους, με κορωνίδα τις φασιστικές δικτατορίες. Η γελοιογραφία δημοσιεύθηκε σε μερικές εφημερίδες με την υπογραφή του Μίμη Παπαδημητρίου (Μιμ.Παπ.) λίγες ημέρες πριν από την 4η Αυγούστου, με τον Ιωάννη Μεταξά τροχονόμο».

Με στόχο την πειθάρχηση των Ελλήνων, οι Γερμανοί κατά τη διάρκεια της κατοχής τοποθέτησαν τέτοιες πινακίδες έξω από κτίρια που στέγαζαν τις υπηρεσίες τους. Οπως εξηγεί ο Στέφανος Μίλεσης στην ιστοσελίδα Pireorama (2016), το νόημα ήταν να περπατούν οι Ελληνες στη δεξιά πλευρά του πεζοδρομίου όταν το κτίριο ήταν στα αριστερά τους ώστε να βρίσκονται όσο πιο μακριά γίνεται από τους Γερμανούς. Οσοι έρχονταν από την αντίθετη κατεύθυνση όφειλαν να γνωρίζουν ότι δεν πρέπει να περπατούν δίπλα στο επιταγμένο κτίριο.

Ακόμα και στις εφημερίδες κατά τη δεκαετία του 1960, στις σελίδες των διαφημίσεων και των αγγελιών, τοποθετούνταν ρεκλάμες με το «Βαδίζετε δεξιά». Φαίνεται ότι η κατευθυνόμενη κρατική διαφήμιση στον Τύπο ήταν από τότε συνήθεια της Δεξιάς.

Αλλά το αποκορύφωμα ήταν η χούντα των συνταγματαρχών που στο κλίμα του γενικευμένου κιτς και της κακογουστιάς, δίπλα στα πλακάτ με το «Πατρίς, Θρησκεία, Οικογένεια» και με σαφή αναφορά στις ναζιστικές πινακίδες όπως επισημαίνει και η Ελένη Στόικου στη διδακτορική της διατριβή («Ελληνες καλλιτέχνες στο Βερολίνο 1961-1989: πολιτικές και κοινωνικές όψεις του έργου τους», ΑΠΘ, 2020) γέμισε την Ελλάδα με αφίσες και επιγραφές με τον χαμογελαστό τροχονόμο να προτρέπει «Βαδίζετε δεξιά» δείχνοντας περήφανα τον τσολιά και την καραγκούνα στην μπλε Λεωφόρο 21ης Απριλίου 1967. Αποδεικνύοντας ότι η μεταξική Δεξιά, η ναζιστική Δεξιά, η χουντική Δεξιά και γενικώς η Δεξιά, ποτέ δεν ξεχνά τι σημαίνει Δεξιά κι επιμένει να βαδίζουμε δεξιά. Κι εμείς υπακούμε.