«Εverythink is steam», όλα είναι ατμός. Το αυτοκόλλητο επάνω στο πλεξιγκλάς που μας χωρίζει από τον φρουρό είναι το πρώτο μήνυμα που βλέπεις περνώντας την πρώτη πύλη ελέγχου, μετά τον ανιχνευτή μετάλλου και το μηχάνημα που ελέγχει την τσάντα σου. Είναι η πρώτη πύλη και το πρώτο «κρακ» της βαριάς σιδερένιας πόρτας. Θα ακολουθήσουν πολλά καθώς μπαίνεις όλο και πιο βαθιά σε μια αντεστραμμένη Απαγορευμένη Πόλη. Ωστόσο, σε αντίθεση με εκείνη όπου κατοικούσαν οι αυτοκράτορες στο Πεκίνο, όπου η χλιδή γινόταν όλο και μεγαλύτερη καθώς ο επισκέπτης πλησίαζε όλο και περισσότερο στα ενδότερα, εδώ μεγαλώνει η αθλιότητα.
Στο πρώτο φυλάκιο αφήνεις το κινητό, τον φορτιστή, τα hands free και ό,τι σε συνδέει με τον έξω κόσμο και όσα νομίζεις πως ξέρεις για αυτόν εδώ τον «μέσα».
Δεύτερη στάση, δεύτερος έλεγχος. Αφίσες για τους εορτασμούς του 1821 και κάτι ετοιμόρροποι πολυέλαιοι με λάμπες φθορίου. Διασχίζεις την αυλή, ένας ωραίος κήπος, αριστερά ένα καφενείο με πολύχρωμες καρέκλες για τους εργαζόμενους, δεξιά μια υπερμεγέθης μακέτα της Αγια-Σοφιάς. Μοιάζει κάπως με το «Orange is the new black», τη σειρά του Netflix που εκτυλίσσεται στις αμερικανικές φυλακές και που όλη η Ελλάδα παρακολουθούσε με πάθος τον χειμώνα. Στη σειρά-φαινόμενο κρατούμενες με απαστράπτουσες πορτοκαλί φόρμες σε απαστράπτοντα κελιά και αίθουσες που μοιάζουν με παιδική κατασκήνωση εκτίουν τις ποινές τους κάνοντας παράλληλα από θέατρο μέχρι μαθήματα γιόγκα. Επομένη στάση, επόμενος έλεγχος.
Εδώ είναι Αθήνα, δεν είναι Χόλιγουντ. Διασχίζουμε μαζί με άλλους προσκεκλημένους τους στενούς ανήλιαγους διαδρόμους, εγκαταλειμμένα φορεία – «από εδώ είναι το ιατρείο», η ιματιοθήκη, δεξιά η είσοδος μιας πτέρυγας, σε ποιο έτος βρισκόμαστε; Σε ποια χώρα; Φαντάζομαι ότι αυτή είναι η καλύτερη διαδρομή για να φτάσουμε στον χώρο της γιορτής – δεν θέλω να φαντάζομαι πώς είναι αλλού αν αυτό που βλέπουν τα μάτια μας είναι το καλύτερο.
Βαριές πόρτες ανοίγουν, «κρακ», έλεγχος, βαριές πόρτες κλείνουν, «κρακ», έλεγχος. Και, επιτέλους, φτάνουμε στον χώρο όπου στεγάζονται οι εκπαιδευτικές δομές. Ενας μακρύς διάδρομος, φωτισμένος με λάμπες φθορίου, αίθουσες αριστερά-δεξιά, έργα των μαθητών και των σπουδαστών στους τοίχους και οι νότες από το «Χαμόγελο της Τζοκόντα», ένα μακρύ τραπέζι γεμάτο καλούδια για να τραταριστούν οι επίσημοι που ήρθαν για τα εγκαίνια.
Κυβερνητικά στελέχη και γενικοί γραμματείς υπουργείων, εισαγγελείς και στελέχη των φυλακών, αλλά και εκπρόσωποι της κοινωνίας των πολιτών και ΜΚΟ και ακτιβιστών που έχουν δώσει μάχες για τα δικαιώματα των κρατουμένων στριμώχνονται στον μακρύ και στενό διάδρομο μέχρι να βγουν στη μικρή αυλή όπου θα γίνει η γιορτή.
Τριγύρω ζωγραφιές και χαρούμενα γκράφιτι, θα μπορούσε να είναι το οποιοδήποτε προαύλιο ενός οποιουδήποτε σχολείου ετούτο εδώ του 19ου Δημοτικού Κορυδαλλού. «Καλή κοινωνία» – γραμμένη με μαρκαδόρο στον τοίχο, η ευχή σε αναγκάζει να κοιτάξεις λίγο ψηλότερα, στα συρματοπλέγματα στους τοίχους, ακόμα και στον ουρανό. Δεν υπάρχει πουθενά ούτε ένα τόσο δα κομματάκι θέας από οποιοδήποτε παράθυρο σε τούτο το κτιριακό συγκρότημα που να μη βλέπεις κάγκελα και συρματοπλέγματα.
Πάθος για μάθηση
Μπροστά μπροστά οι επίσημοι και πίσω οι μαθητές, όπως σε κάθε σχολική γιορτή. Τα «πρωτάκια» κάθονται κυρίως στη γαλαρία. Δίπλα μου, ο ας τον πούμε Γιάννης κρατάει το μπλε τετράδιό του. Λέξεις για την καρτέλα, Αριθμητική, Γεωγραφία κι ένα σκίτσο δικό του: εκείνος, εκείνη, μια καρδιά, Γ+Κ = love. Είναι 43 χρόνων και μαθητής της Α’ Δημοτικού. Οπως οι περισσότεροι συμμαθητές του, δεν πήγε ποτέ στο σχολείο. «Πήρε 33 μήνες σκαστούς», που στην αργκό της φυλακής σημαίνει ότι αυτή είναι η ποινή του. Κι αυτό εδώ το σχολείο είναι ό,τι καλύτερο του έχει συμβεί από τότε που πέρασε την πύλη της φυλακής, αφήνοντας πίσω την Κ. και τα παιδιά τους. Το σχολείο είναι ο τρόπος να δραπετεύει από τους άθλιους θαλάμους και τα στενά κελιά, να γεμίζει τις ατέλειωτες ώρες της πλήξης και της απραξίας, να περιμένει κάτι για την κάθε επόμενη μέρα, να πιστεύει ότι κάποια άλλη σημασία έχει η ποινή του εκτός από την τιμωρία.
Δεν θα συναντήσεις πουθενά αλλού μαθητές να αγαπούν το σχολείο τους τόσο πολύ όσο οι φυλακισμένοι, γιατί εδώ το σχολείο είναι κάτι παραπάνω από εκπαιδευτική διαδικασία: είναι η επαφή με τον έξω κόσμο, ο χώρος που για λίγες ώρες αφήνουν πίσω την ταυτότητα του κρατούμενου, νιώθουν άνθρωποι ανάμεσα σε άλλους ανθρώπους και που χτίζουν σχέσεις αμοιβαίου σεβασμού και εμπιστοσύνης μεταξύ τους και με τους δασκάλους τους.
Αυτή η ανθρώπινη συνθήκη από μόνη της είναι αρκετή για να εξηγήσει το τεράστιο ενδιαφέρον των κρατουμένων στις φυλακές να ενταχθούν στα εκπαιδευτικά προγράμματα. Για μια θέση από τις 31 του σχολείου που εγκαινιάζεται σήμερα στον Κορυδαλλό, το πρώτο Δημοτικό στις ελληνικές φυλακές, έγιναν 200 αιτήσεις και εντέλει το Συμβούλιο Εργασίας της φυλακής ενέκρινε τη φοίτηση για 25 μαθητές – 8 από αυτούς θα αποφοιτήσουν φέτος από το Δημοτικό. Ανάλογα, για το Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας (το αντίστοιχο Γυμνάσιο) έγιναν 348 αιτήσεις και εγκρίθηκε η φοίτηση 62 μαθητών.
Εξ ου και οι εκπαιδευτικές δομές ασφυκτιούν στους πολύ μικρούς χώρους που τους έχουν παραχωρηθεί. Είναι πραγματικά λιλιπούτεια η τάξη που στεγάζει το μονοθέσιο Δημοτικό (όπως και οι άλλες του ΙΕΚ του σωφρονιστικού καταστήματος), ωστόσο, τουλάχιστον, τίποτα πέρα από τα κάγκελα και την πόρτα δεν θυμίζει φυλακή: μυρίζει καθαριότητα και πάστρα, είναι όλα καινούργια και ατσαλάκωτα, χάρτινες πεταλούδες και ζωγραφιές στολίζουν τους τοίχους.
«Πραγματική ποινή δεν είναι μόνο πόσα χρόνια θα σου ρίξει το δικαστήριο, αλλά και πώς θα τα περάσεις στη φυλακή, σε τι συνθήκες», σκύβει και μου ψιθυρίζει ο Γιάννης καθώς από τα χείλη ενός ακόμα κυβερνητικού παράγοντα ακούγεται για μια ακόμα φορά η ρήση του Ουγκό που έχει σήμερα την τιμητική της: «Οπου κλείνει ένα σχολείο, ανοίγει μια φυλακή».
Οι κυβερνητικοί παράγοντες ο ένας μετά τον άλλο μιλούν για την αξία της γνώσης και για όλες τις θαυμάσιες προοπτικές που ανοίγει η εκπαίδευση – φυσικά, δεν περισσεύει ούτε μια λέξη για τις συνθήκες υπερπληθυσμού στις οποίες επιβιώνουν οι κρατούμενοι διαχρονικά στη χώρα, για την πανδημία που σάρωσε δυσανάλογα στα καταστήματα κράτησης, για τη φτωχή σε παραστάσεις και δράσεις επανένταξη των κρατουμένων.
Ετούτο εδώ το σχολειό ήταν αποτέλεσμα μεγάλων αγώνων των εκπαιδευτικών, που έρχονταν στη φυλακή για να εξετάσουν τους κρατούμενους οι οποίοι μάθαιναν γράμματα επί της ουσίας μόνοι τους ώστε να πάρουν το Απολυτήριο του Δημοτικού. Αρκετοί από αυτούς τους σπουδαίους δασκάλους βρίσκονται εδώ σήμερα και μου συστήνουν παλιούς μαθητές τους.
Από το 2016 δάσκαλοι του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης έρχονταν ως εθελοντές επί 4 μήνες για να διδάξουν 2 φορές την εβδομάδα το μάθημα της Γλώσσας και από τότε ονειρεύονταν ένα κανονικό σχολείο μέσα στη φυλακή. Οταν το 2018 ο νόμος άλλαξε, προβλέποντας την ίδρυση σχολείων σε κάθε σωφρονιστικό κατάστημα, ο δρόμος άνοιξε για να υλοποιηθεί το όραμά τους. Η διαδικασία για να ανοίξει το σχολείο ξεκινά το 2020 και οι πρώτοι μαθητές μπαίνουν στην τάξη τον Νοέμβριο του 2021.
«Η εκπαίδευση είναι αγαθό ύψιστης αξίας και ανθρώπινο δικαίωμα και είναι υποχρέωση της Πολιτείας να το εξασφαλίζει για όλους», θα πει από το βήμα της γιορτής η διευθύντρια εκπαιδευτικών δομών του καταστήματος Κορυδαλλού, Πέπη Ορφανάκη. «Από τον Ιούνιο του 2020 που ανέλαβα, από την πρώτη στιγμή ήθελα να φτιάξω αυτή τη δομή», λέει η διευθύντρια της φυλακής, Μαρία Στέφη, που μοιράστηκε το όραμά της να δημιουργηθεί και Λύκειο στο σωφρονιστικό κατάστημα. Το ίδιο αίτημα μετέφερε και ο δήμαρχος Κορυδαλλού, Νίκος Χουρσαλάς.
«Μπεγκαλία, μπαλαμία, ντιλία» – οι κρατούμενοι γελούν δυνατά στα λόγια της Χρύσας Παπαστάθη. Μιλάει ρομά και αυτό που λέει σημαίνει «σατανική, λευκή, τρελή», είναι το αστείο που μοιράζεται με τους μαθητές της στην τάξη για να σπάσει τον φόβο απέναντι στην εκπαιδευτική διαδικασία που τους είναι άγνωστη. «Μουνταρίσα, ουτσίτιλ, μασούσα», συνεχίζει από το βήμα. Αυτό σημαίνει «δασκάλα» στα αραβικά και τα φαρσί, στα ρώσικα και τα αλβανικά.
Αν έχει κανείς έναν δάσκαλο με Δ κεφαλαίο στο μυαλό του, μια τέτοια Δασκάλα είναι η κ. Παπαστάθη, όπως και όλοι οι συνάδελφοί της στις εκπαιδευτικές δομές της φυλακής, στην πρώτη γραμμή του πυρός της εκπαίδευσης. Είκοσι ένα χρόνια στην εκπαίδευση και την ειδική αγωγή, γέννημα θρέμμα του Κορυδαλλού, πήγε σχολείο αντικρίζοντας απέναντι τις φυλακές. Μπήκε η ίδια μέσα χρόνια μετά ως εθελόντρια δασκάλα και από φέτος διδάσκει πια στο μονοθέσιο σχολείο. Η κ. Παπαστάθη μιλάει για μια ευκαιρία αποκατάστασης του δικαιώματος των μαθητών της στην εκπαίδευση που στερήθηκαν χωρίς να φταίνε σε τρυφερή ηλικία.
Απαραίτητες γνώσεις
«Φαντάσου να υπογράφεις με σταυρό, να μην μπορείς να κάνεις μια πράξη αριθμητικής, να μην ξέρεις βασικά πράγματα. Πώς θα ζήσεις στον έξω κόσμο; Πώς θα βρεις μια σοβαρή δουλειά», μας λέει ο Κώστας. «Γι’ αυτό θέλουμε σχολεία σε όλες τις φυλακές».
Την ίδια αγωνία, άλλωστε, έχουν εκφράσει και οι γυναίκες στις Φυλακές του Κορυδαλλού, που επιθυμούν ένα σχολείο, ενώ η ίδρυσή του αποτελεί πάγιο και χρόνιο αίτημα της εκπαιδευτικής κοινότητας.
Αν δεν διαβάσεις τι γράφουν κι απλώς κοιτάξεις τα γραμματάκια τους που χοροπηδάνε πάνω στις σειρές του τετραδίου αντιγραφής μοιάζουν σαν να έχουν γραφτεί από παιδιά. Διαβάζοντας, ωστόσο, κάθε μια φράση διηγείται μια ιστορία, που έχει συνήθως ταξικό πρόσημο, διακρίσεις, δύσκολο οικογενειακό περιβάλλον, μια σειρά από παράγοντες που οδήγησαν αυτούς τους ανθρώπους σε παραβατικές συμπεριφορές και, εντέλει, στη φυλακή. «Θέλω να πάω γρήγορα στα 4 παιδιά μου», «Στην οικογένειά μου ήμασταν 8 παιδιά, πολύ πολύ φτωχά», «Ηρθαμε κυνηγημένοι στην Ελλάδα, δεν έβρισκα δουλειά». Κι απαντήσεις σε ερωτήσεις που κάθε παιδάκι του Δημοτικού «σκέφτεται και γράφει»: «Το αγαπημένο μου χρώμα είναι το κόκκινο γιατί είναι το χρώμα της αγάπης και ζεσταίνει την καρδιά».
