Ο πλανήτης βρίσκεται στο συν ένα λεπτό, ούτε καν στο παρά πέντε. Τι να πρωτοαναφέρει κανείς και για ποιο απ’ όλα να πανικοβληθεί;
Διατάραξη της ισορροπίας του κλίματος και ακραία καιρικά φαινόμενα, υπερθέρμανση του πλανήτη αλλά και φονικοί τυφώνες, πλημμύρες και καταστροφές, διατάραξη της οικολογικής ισορροπίας και αυξανόμενη εξαφάνιση ειδών, τρύπα του όζοντος και ταχύτατη, πολύ πιο πάνω από τους αναμενόμενους ρυθμούς, τήξη των πάγων στην Ανταρκτική, με τον κίνδυνο να ανεβεί η στάθμη της θάλασσας τόσο που να καταπιεί ολόκληρες εκτάσεις γης, νησιά αλλά και πολυπληθείς μεγαλουπόλεις του πλανήτη, διάβρωση και ερημοποίηση εδαφών και λόγω των εκτεταμένων, βιομηχανικών μονοκαλλιεργειών για την παραγωγή βιοκαυσίμων πρώτης γενιάς (βιοαιθανόλη) -αντί τροφίμων (με την επακόλουθη αύξηση της τιμής τους)-, πολυπαραγοντική αέρια ρύπανση και ρύπανση θαλασσών, λιμνών και ποταμών, υφαλμύρινση και υποβάθμιση της ποιότητας των υπόγειων υδάτων, παραγωγή και συνεχής προσπάθεια προώθησης των μεταλλαγμένων τροφίμων στην αγορά, μεταναστευτικά κύματα που απειλούν να φτάσουν τα εκατομμύρια αν η υπερθέρμανση του πλανήτη προχωρήσει και αυξηθεί η μέση θερμοκρασίας της Γης περίπου 1,4-5,8 οC ή, σύμφωνα με άλλα μοντέλα, 1,5-4,5 οC.
Αυτό το τελευταίο, και επομένως και ο καταποντισμός των εκτάσεων που προαναφέρθηκε, θα συμβεί όταν η συγκέντρωση του ισοδύναμου διοξειδίου του άνθρακα, που είναι το κυριότερο αέριο του φαινομένου του θερμοκηπίου, διπλασιαστεί σε σχέση με τη συγκέντρωσή του στην προβιομηχανική εποχή (Κίμων Χατζημπίρος, «Οικολογία. Οικοσυστήματα και προστασία του περιβάλλοντος», Εκδ. Συμμετρία, Αθήνα 2007, σ. 278). Η συγκέντρωση αυτή υπολογίζεται ότι θα έχει διπλασιαστεί αν συνεχίσουμε με αυτό τον παραγωγικό και καταναλωτικό ρυθμό περίπου το 2100, έχοντας σήμερα ήδη φτάσει στο 50% αυτού του διπλασιασμού.
Ο αριθμός των επιστημόνων, από το νεοφιλελεύθερο κυρίως στρατόπεδο, που αγνοούν ή κάνουν πως αγνοούν την ανθρωπογενή φύση αυτής της καταστροφής είναι πλέον μικρός, αλλά όχι αμελητέος, αν κρίνουμε από τη σημερινή στάση των ΗΠΑ στο πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής. Τα εργαστηριακά πάντως δεδομένα, σχετικά, για παράδειγμα, με τον εγκλωβισμό και τον ποιοτικό και ποσοτικό προσδιορισμό των αερίων στα διάφορα χρονολογικά προσδιορισμένα στρώματα του ανταρκτικού πάγου, είναι ξεκάθαρα και δεν σηκώνουν καμία αμφισβήτηση για την ανθρωπογενή φύση της κλιματικής αλλαγής.
Ενώ λοιπόν η κατάσταση του πλανήτη είναι απελπιστική και ο αφανισμός ολόκληρης της ανθρωπότητας είναι πολύ πιθανός έως σίγουρα αναμενόμενος αν συνεχίσουμε έτσι, τα μέτρα που η ανθρωπότητα παίρνει για να αναχαιτίσει την επερχόμενη πλανητική καταστροφή όχι μόνο δεν εφαρμόζονται με τους ρυθμούς που απαιτεί η κρισιμότητα των περιστάσεων, αλλά είναι συχνά και προς μια κατεύθυνση που μόνο θυμηδία αλλά και τρόμο θα μπορούσε να προκαλέσει, αφού και εδώ η εφευρετικότητα του νεοφιλελευθερισμού προτείνει την αγοραπωλησία των ρύπων μεταξύ των κρατών, δείχνοντας για ακόμη μια φορά την απληστία της και την οικολογική της αναισθησία. Στο σκηνικό αυτό θα πρέπει να προσθέσουμε τη θεοποίηση της τεχνοεπιστήμης και του τεχνοκρατικού ολοκληρωτισμού αντί της επιστημοσύνης και της τεχνολογίας στην υπηρεσία της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και τον εγκλωβισμό μας μέσα στα ίδια τα τεχνολογικά μας επιτεύγματα, μέσα στο ληστρικό σύστημα του νεοφιλελευθερισμού.
Αν στο καταστροφικό αυτό σκηνικό προσθέσουμε την επιστημονικά μεθοδευμένη προσπάθεια αποπροσανατολισμού και αποβλάκωσης των ανθρώπων, τις αλλοτριωμένες, μέσα σε αυτή τη ζούγκλα, ανθρώπινες συνειδήσεις, την υπάρχουσα ανθρώπινη δυστυχία και ανέχεια -που καθημερινά αυξάνεται, σε ένα παγκοσμιοποιημένα στημένο ληστρικό σκηνικό, όπου οι φτωχοί γίνονται φτωχότεροι και οι πλούσιοι πλουσιότεροι- και τα επικίνδυνα καθημερινά κερδοσκοπικά παιχνίδια των αγορών και του χρηματοπιστωτικού συστήματος εις βάρος της κοινωνίας των πολιτών, στις πλάτες όμως των οποίων πάντοτε πέφτει το απάνθρωπο βάρος της «διάσωσης του συστήματος», τότε η εφιαλτική εικόνα που προκύπτει δεν αφήνει, για πρώτη φορά ίσως στην ιστορία μας, πολλά περιθώρια διαφυγής, εκτός κι αν η έξοδος κινδύνου θα είναι είτε μια τυχαία κοινωνική έκρηξη, μια δημιουργική σπίθα μιας επαναστατικής κοινωνικής αναδημιουργίας και ανέλιξης, είτε η τελειωτική μας απόσυρση από την ιστορία αυτού του πλανήτη. Γιατί το «τέλος της ιστορίας», έστω κι αν η έλευσή του δεν νοείται όπως το εννοεί ο Φουκουγιάμα, σίγουρα θα επέλθει, ως τέλος δίχως εισαγωγικά αυτή τη φορά, αν ο άνθρωπος αποφασίσει να το επιφέρει με την οίηση και την ύβριν του, μέσα στην οποία είναι σήμερα βυθισμένος.
Μπροστά λοιπόν στην απειλή αυτού του Αρμαγεδδώνα, που όταν επέλθει θα αφήσει πίσω του μόνο μια ολοκληρωτική καταστροφή, ποιος είναι ο εκπαιδευτικός ρόλος των ελίτ πανεπιστημίων και ο κριτικός ρόλος της διανόησης, που είναι και οι «καθ’ ύλην αρμόδιοι» να πάρουν θέση; Στο ερώτημα αυτό θα προσπαθήσω να απαντήσω στο επόμενο άρθρο μου.
*καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ
