Ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα

Το ακόλουθο κείμενο του Ιταλού συγγραφέα Ιταλο Καλβίνο (1923-1985) δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο του 1959 στο περιοδικό Passato e Presente. Πρόκειται για ένα απόσπασμα βιβλιοκριτικής που έγραψε ο 35χρονος τότε Καλβίνο με αφορμή την έκδοση μιας συλλογής κειμένων του Τρότσκι

Το δοκίμιο του Τρότσκι «Η ηθική τους και η ηθική μας» γράφτηκε το 1938 στο Μεξικό. Είναι μια συζήτηση –στην οποία ο ηττημένος και εξόριστος επαναστάτης επιτίθεται με πολεμική βιαιότητα, πολλαπλασιασμένη εξαιτίας της απομόνωσής του, κυρίως εναντίον της ηθικολογίας της σοσιαλδημοκρατίας και της δυτικής Αριστεράς– σχετικά με την εγκυρότητα για την επανάσταση του αξιώματος «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα».

Ο Τρότσκι το θεωρεί έγκυρο. Η ιστορική τοποθέτηση του προβλήματος είναι αρκετά αδύναμη: του Μακιαβέλι δεν αναφέρεται ούτε καν το όνομα, η πατρότητα της ιδέας αποδίδεται στους ιησουίτες ή καλύτερα στους προτεστάντες που την απέδιδαν για λόγους πολεμικής στους ιησουίτες.

Η επιχειρηματολογία με την οποία ο Τρότσκι υπερασπίζεται τον ιστορικό και σχετικό χαρακτήρα των διάφορων ηθικών θεωριών και τον ανελέητο χαρακτήρα της επαναστατικής ηθικής είναι ακόμα πιο αδύναμη. Εκείνο που είναι κακό αν το κάνει η αντίδραση, είναι καλό αν το κάνει η επανάσταση.

Οταν, όμως, στη σαφή αντιπαράθεση ανάμεσα σε αντίδραση και επανάσταση υπεισέρχεται η αντιπαράθεση ανάμεσα στο ένα και το άλλο ρεύμα που ανταγωνίζονται για την εξουσία και που αλληλοκατηγορούνται ότι είναι αντεπαναστατικά, τότε τα επιχειρήματα του Τρότσκι γίνονται συζητήσιμα και όλο το σύστημα κλονίζεται.

Ο Τρότσκι απολογείται δικαιολογώντας τον νόμο που ο ίδιος θέσπισε στη διάρκεια του εμφύλιου πολέμου και ο οποίος όριζε να συλλαμβάνονται ως όμηροι οι συγγενείς των Λευκών. Και αν έπειτα ο Στάλιν συλλαμβάνει ως ομήρους τις οικογένειες των τροτσκιστών, η δράση αυτή δεν είναι κακή καθεαυτή, αλλά επειδή διαπράττεται από τον Στάλιν, δηλαδή από έναν εχθρό της επανάστασης, από έναν «θερμιδοριανό».

Συλλογισμός επικίνδυνος: αν κατά τη δική μας γνώμη ο Στάλιν δεν είναι θερμιδοριανός, όλα όσα κάνει είναι αυτομάτως δικαιολογημένα;

Στις τελευταίες σελίδες του δοκιμίου συναντάμε όμως μια έκλαμψη. Να που ο Τρότσκι τελικά αντιμετωπίζει το πρόβλημα με τον αληθινό και μοναδικό τρόπο με τον οποίο μπορεί να αντιμετωπιστεί και σύμφωνα με τον οποίο η σοσιαλιστική ηθική δεν μπορεί να έχει καμία σχέση με τη μακιαβελική ηθική.

Ανάμεσα σε σκοπό και μέσα υπάρχει μια διαλεκτική αλληλεξάρτηση, δεν μπορούν να είναι καλά μέσα (δηλαδή επαναστατικά μέσα) παρά μόνον εκείνα που αρμόζουν σε μια διαδικασία χειραφέτησης των μαζών, σε μια απελευθέρωση και σε έναν ηθικό εμπλουτισμό των ανθρώπων.

«Οταν λέμε πως ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, τότε το συμπέρασμα που βγαίνει για μας είναι ότι ο μεγάλος επαναστατικός σκοπός αποκρούει περιφρονητικά εκείνα τα χυδαία μέσα και τους τρόπους που στρέφουν ένα τμήμα της εργατικής τάξης ενάντια σε άλλα τμήματά της, ή που επιχειρούν να κάνουν τις μάζες ευτυχισμένες χωρίς τη δική τους συμμετοχή, ή ελαττώνουν την πίστη των μαζών στον εαυτό τους και στην οργάνωσή τους, αντικαθιστώντας την με τη λατρεία των “αρχηγών”. Πρωταρχικά και ασυμφιλίωτα, η επαναστατική ηθική απορρίπτει τη δουλοπρέπεια απέναντι στην αστική τάξη και την υπεροψία απέναντι στους εργαζόμενους, δηλαδή απορρίπτει εκείνα τα χαρακτηριστικά στα οποία οι μικροαστοί σχολαστικοί και ηθικολόγοι είναι βουτηγμένοι ώς τον λαιμό».

Εδώ ο Τρότσκι, ενισχυμένος από μια εμπειρία όχι μόνο δική του, αλλά ολόκληρου του κινήματος στο οποίο ανήκε, αγγίζει τον αληθινό πυρήνα του ζητήματος και τοποθετείται στο ύψος που του επιτρέπει να αντιμάχεται όχι μόνον τους υποστηρικτές της υπερβατικής ή φυσικής ηθικής, αλλά και τον μακιαβελικό μεγάλο ανταγωνιστή του.

Ο Τρότσκι δεν προχωράει περισσότερο από εδώ, αλλά εμείς, ξεκινώντας από αυτόν τον πυρήνα, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι στην επαναστατική ηθική περιλαμβάνεται η λαϊκή βία από τα κάτω, και όχι η αστυνομική βία από τα πάνω, εκτός αν πηγάζει από μια αρχή που περιβάλλεται ακόμα από μια άμεση λαϊκή ώθηση.

Μπορούμε επίσης να συμπεράνουμε ότι στην επαναστατική ηθική συμβάλλουν οι αγώνες ανάμεσα σε τάσεις που εμπλέκουν και εκπαιδεύουν τη γνώμη της βάσης και όχι εκείνοι των οποίων οι λόγοι είναι γνωστοί μόνο στο επίπεδο των ηγετών· ότι –με δυο λόγια– τα μέσα δεν αγιάζουν τον σκοπό περισσότερο από όσο ο σκοπός αγιάζει τα μέσα, δηλαδή σε κάθε ιστορική κατάσταση η ηθική υπεροχή του σοσιαλισμού επιβεβαιώνεται και δικαιολογείται “εδώ και τώρα” και όχι σε ένα υποθετικό αύριο ρόδινης τελειότητας.

Ας αφήσουμε όμως στην άκρη κάθε δική μας επάρκεια, κάθε δική μας στερνή γνώση, μπροστά στο κλίμα τραγωδίας που έζησαν σε πρώτο πρόσωπο οι άνθρωποι του Οκτώβρη.

Το δοκίμιο του Τρότσκι για την ηθική κλείνει με ένα υστερόγραφο: «Εγραψα αυτές τις γραμμές τις μέρες που ο γιος μου, χωρίς να το ξέρω, πάλευε με τον θάνατο. Αφιερώνω τη μικρή αυτή εργασία στη μνήμη του, που, ελπίζω, θα είχε την επιδοκιμασία του. Ο Λέον Σεντόφ ήταν ένας γνήσιος επαναστάτης και περιφρονούσε τους φαρισαίους».

Ενα ρίγος φρίκης θα τον διαπέρασε όταν ξανασκέφτηκε εκείνες τις σελίδες για τους ομήρους, που γράφονταν ενώ ο όμηρος γιος του δολοφονούνταν· μια πεισματική επιβεβαίωση, σαν ένα ξέσπασμα με κατεβασμένο το κεφάλι, της βεβαιότητας των συλλογισμών του· όχι χωρίς την ομολογία μιας αμφιβολίας, που μόλις υποδηλώνεται με εκείνο το «ελπίζω».

Η σκιά του Μακιαβέλι, εκείνου που δεν γνώρισε ποτέ τι είναι τραγωδία, είναι όλο και περισσότερο μακρινή.

Σε μας, που είμαστε τέκνα μιας άλλης εμπειρίας, αυτός ο τρόπος θεώρησης της σχέσης ανάμεσα σε μέσα και σκοπούς, ανάμεσα στο σήμερα και το αύριο της επανάστασης, φαίνεται ήδη μακρινός.

Οι ηθικές αξίες, η ελευθερία, η ομορφιά, δεν θα είναι εκείνες ενός απόλυτου αύριο, αλλά εκείνες που κοπιαστικά εκφράζονται (ζυμώνονται) από σήμερα, με τους σκληρότατους περιορισμούς τού σήμερα, που ίσως δεν θα πάψουν να υπάρχουν αλλά μόνο θα αλλάξουν μορφή αύριο. Ο σοσιαλισμός δεν θα βρει την τέχνη του μόνο σε εκείνη την τέχνη που θα πηγάσει από την υλοποιημένη σοσιαλιστική κοινωνία, αλλά σε εκείνη που θα συνοδεύει, ασμένως ή απρόθυμα, τη βασανιστική του πορεία.

Η σοσιαλιστική ηθική δεν θα είναι εκείνη που θα επιτευχθεί στο τέλος, αλλά εκείνη που μας επιτρέπει στις πιο σκληρές στιγμές να κρίνουμε αυτό που είναι κακό και αυτό που είναι καλό. Η ελευθερία δεν θα είναι εκείνη του βασιλείου της ελευθερίας, ή, καλύτερα, θα είναι μόνον αν το βασίλειο της ελευθερίας βρίσκεται ήδη στις συμπεριφορές εκείνων που μάχονται γι’ αυτό.

Στον Τρότσκι τα μέσα, το σήμερα, η πραγματικότητα με σάρκα και οστά της πρώτης ύλης της επανάστασης καίγονται από την ένταση για τον σκοπό.

Και θα τον νικήσει γρήγορα ο μη ουτοπιστής Στάλιν, ο σκληρότατος υποστηρικτής του πρωτείου της πρακτικής, ο οποίος ρίχτηκε όλος πάνω στα μέσα, όποια και αν είναι, στο σήμερα, στη λιγότερο εξιδανικευμένη ανθρώπινη πραγματικότητα.