Η Σαπφώ στη Γεωργία

Εφ’ όλης της ύλης συνέντευξη από τον πρώην υπουργό Πολιτισμού της Γεωργίας, Βαλέρι Ασατιάνι, για τις σχέσεις των δύο χωρών μας.

Αρχινώ το τραγούδι μου μ’ αιθέρια λόγια

μα γι’ αυτό κι απαλά στ’ άκουσμα

την Ομορφιά διακόνησα- τι πιο μεγάλο θα μπορούσα

που μ’ αξίωσαν (οι Μούσες) τη δική τους

δύναμη δίνοντας να λέω: αλήθεια

σε μελλούμενους καιρούς κάποιος

θα βρίσκεται να με θυμάτ’ εμένα

Σαπφώ (μτφ Οδυσσέας Ελύτης)

H Αργώ σαλπάρει για τη Μαύρη Θάλασσα. Θα φτάσει στην Κολχίδα, τη γη με τα βάθη τα κατάσπαρτα από χρυσάφι. Τα παιδιά της την ανασκαλεύουν, κατεργάζονται το δώρο, φορούν περίτεχνα κοσμήματα. Η λάμψη είναι η εκπόρευσή τους και το αναπόδραστο δεύτερο δέρμα τους. Έτσι αγλαά, χρυσοστολισμένα, επιστρέφουν, με τις ταφές, στην αγκαλιά της γενναιόδωρης κι αχόρταγης Μητέρας. Όταν τα παίρνει πίσω, βάθη και ύψη αναμετρώνται. Κι όταν χρυσίζει ο ήλιος τον ουρανό, χρυσό χαμόγελο είναι η απάντηση των εγκάτων. 

Φορώντας τα χρυσικά τους, σκλάβοι και ζωντανά θυσιάζονται και συνοδεύουν απαστράπτοντες αφέντες στον Κάτω Κόσμο. Και πότε-πότε, γυναικεία εδώλια ενταφιάζονται και προσφέρονται, μ’ ανθρώπινες τιμές, στη Μητέρα. Μα τούτα είναι ακατέργαστα και σαν κατάθεση απορίας επιστρέφουν τα χρυσάφια τους. Μοιάζουν με το αμήχανο χαμόγελο αθώου κι ανυπεράσπιστου παιδιού μπροστά στην αγκαλιά μα και στο κατασπάραγμα, στην ελκτική κι όμως επίφοβη, στην τόσο γνώριμη μα πάντα ανεξιχνίαστη μητέρα. 

Καρπός αυτής της αφειδώλευτης και αδηφάγας γης, η παιδοκτόνος Μήδεια που οδηγεί τον Ιάσωνα στο Χρυσόμαλλο Δέρας – η μορφή εκείνη που δημιουργείται για τις ανάγκες του μύθου και συνοδεύει την πραγματικότητα της αναζήτησης χρυσού, αιτία της Αργοναυτικής Εκστρατείας. 

Η αρχαιοελληνική βαθύνοια μονάχα ξεδιπλώνει τη φόνισσα, αποδίδοντάς της τα χαρακτηριστικά της γης της, δεν την κρίνει. Θέτει εν σιωπή το ερώτημα που έως σήμερα φέρνει σ’ αντιπάλεμα φρίκη και δέος, μην επιτρέποντας σε θεούς ή ανθρώπους να πάρουν εύκολα θέση: «Κρίνονται πράξεις που πρόσταξε έρωτας;»    

Από τους Κενταύρους του, τις Αμαζόνες, τον Οιδίποδα, την Αφροδίτη, την Περσεφόνη, τον Μινώταυρο, ο διεθνούς φήμης γλύπτης Γκέλας Κεσίδης –γεννημένος από πατέρα Έλληνα και μητέρα Γεωργιανή– επιλέγει να στείλει τη Σαπφώ του στην γενέτειρά του Τιφλίδα.  

Όπως πολύ σωστά το θέτει ο Δαβίδ Αντριάτζε αναφερόμενος στα γλυπτά του Κεσίδη: «έχουν θεία μανία αναζήτησης της ευτυχίας». «Θεία μανία να βγουν στο φως», θα συμπλήρωνα. Η σμίλη ιερουργεί την ανάδυση των φωλιασμένων στην ανθρώπινη ψυχή αρχετύπων.

Ανήκουν στην αιωνιότητα· από εκεί τ’ ανασύρει κι εκεί τα επιστρέφει τεχνοτροπικά μ’ ένα σφουμάτο που τα καθιστά, ταυτόχρονα, απτά και φευγαλέα. 

Μορφές χαραγμένες με λαβυρίνθους και σπείρες, σ’ όλο τον λυτρωτικό και καταδικασμένο ερωτισμό τους, γνωρίζοντας πως θα γητέψουν και θα φοβίσουν βαθιά, μαγνητίζουν κι εσωστρέφουν τα μάτια που τις κοιτάζουν. Ηδυπάθεια, καρτερία και πόνος η αιώνιά τους επιστροφή, κραυγάζει στην ανθρώπινη ψυχή: θυμήσου με.     

Η χυμώδης Σαπφώ με τα ορθόπλωρα στήθη και τις ημίγυμνες καμπυλότητες ταξιδεύει για τη σημερινή Γεωργία. Γλυπτή αφήγηση των ανθρωπίνων παθών που σάρωσαν την ίδια και τη Μήδεια, με το κεφάλι μισοσηκωμένο, με το ένα χέρι αποφασισμένα στο μηρό και τ’ άλλο αφημένο σ’ ενδεχόμενο αγκάλιασμα, πορεύεται αιώνια στον ερωτικό μυχό της ψυχής του ανθρώπου. Δεν είναι από ενοχή που δεν κοιτάζει ψηλότερα· ξέρει πως ό,τι είναι εκεί πάνω βρίσκεται μέσα της, βγήκε από μέσα της.      

Αρωγός του ταξιδιού της Σαπφούς ο Βαλέρι Ασατιάνι, πρώην υπουργός πολιτισμού της Γεωργίας, βυζαντινολόγος, συγγραφέας, πρόεδρος της εταιρείας «Διάλογος Πολιτισμών ΧΧΙ», γνωστός για τα φιλελληνικά του αισθήματα και δράση. Στα αποκαλυπτήρια της Σαπφούς, στις 3/6/2017, στο Σπίτι των Συγγραφέων, παρουσιάζεται και το υψηλής αισθητικής τρίγλωσσο λεύκωμα (ελληνικά, αγγλικά, γεωργιανά) με το συνολικό έργο του γλύπτη το οποίο προλογίζει ο κ. Ασατιάνι. Δικαίως, αναγνωρίζει στον δημιουργό μια ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στους δυο πολιτισμούς μα και ανάμεσα σ’ αρχαιότητα και σύγχρονο κόσμο.

– Είναι γνωστοί οι κοινοί μακραίωνοι διμερείς ιστορικοί και πολιτιστικοί δεσμοί ανάμεσα στις χώρες μας, όπως δήλωσε, πριν ένα χρόνο περίπου, ο υπουργός Εξωτερικών της Ελλάδας Νίκος Κοτζιάς στο πλαίσιο των εργασιών της υπουργικής Συνόδου του ΝΑΤΟ στον Γεωργιανό ομόλογό του, Μίχειλ Γιανελίντζε. Ήδη έκλεισαν 25 έτη από τη σύναψη διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών στο διάστημα των οποίων παρατηρείται μία πιο στενή συνεργασία σε πολλούς τομείς με ακόμα πιο ευοίωνες προοπτικές. Ποια είναι η δική σας γενικότερη άποψη για τις μεταξύ μας σχέσεις;  

Χαίρομαι ιδιαίτερα που οι σχέσεις μεταξύ Γεωργίας και Ελλάδας είναι πολύπλευρες και οι επίσημοι αρχηγοί των χωρών μας κάνουν ό,τι μπορούν για τη διεύρυνση και εμβάθυνσή τους. Επί αιώνες, οι σχέσεις μεταξύ των δύο λαών ήταν φιλικές, όπως συνεχίζουν να είναι και σήμερα, και ελπίζω ότι το ίδιο θα ισχύει στο μέλλον. Βασικοί λόγοι αυτών των σχέσεων είναι το ενδιαφέρον του γεωργιανού λαού για τον ελληνικό πολιτισμό, οι μακραίωνοι διμερείς δεσμοί ανάμεσα στις χώρες μας καθώς και η κοινή ορθόδοξη χριστιανική θρησκεία.  

Θα μπορούσα να πω ότι, μετά την πατρίδα μου, η Ελλάδα είναι η πιο αγαπημένη μου χώρα, η πηγή της έμπνευσής μου. Βεβαιώθηκα γι’ αυτό ακόμα μια φορά πέρυσι, όταν είχα την ευκαιρία να την επισκεφτώ με τους συναδέλφους μου. Απ’ όλα τα ταξίδια μου, αυτό ήταν το πιο πλούσιο σ’ εντυπώσεις. Την ξενάγηση έκανε ο ειδικός του ελληνικού πολιτισμού, Πέτρος Μαβόπουλος (της εταιρίας Mouzenidis Travel), ο οποίος γνωρίζει και τη Γεωργία, έχει πολλούς φίλους εδώ και με τη γνωριμία μας απέκτησε κι άλλους.

Το Κρατικό Πανεπιστήμιο της Τιφλίδας έχει καλές σχέσεις με διάφορα ελληνικά πανεπιστήμια (Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων κτλ.). Επίσης, έχουμε υποστήριξη των κρατικών θεσμών και διαφόρων ελληνικών ιδρυμάτων.

Στην πορεία απελευθέρωσης της χώρας μας, ο λαός μας έχει περάσει πολλές δυσκολίες και με το να μάχεται και να πολεμά, διατήρησε τον εθνικό του χαρακτήρα, πράγμα πολύ σημαντικό και καθόλου εύκολο στον σημερινό κόσμο της παγκοσμιοποίησης. Γι’ αυτό, νομίζω, οι νέες γενιές πρέπει να κάνουν τ’ αδύνατα δυνατά για να διατηρήσουν και στο μέλλον τις εθνικές παραδόσεις και αξίες.

Στην ιστορία της Γεωργίας υπήρξε ένα γεγονός: στις 16 Μαρτίου του 1924, ο Καθολικός Πατριάρχης πάσης Γεωργίας, Αμβρόσιος, τον οποίο εκτέλεσαν επειδή πολεμούσε για την ανεξαρτησία της πατρίδας του, απευθύνθηκε, κατά τη διάρκεια της δίκης, στους δήμιους του, λέγοντας: «Η ψυχή μου ανήκει στον Θεό, η καρδιά μου στην πατρίδα, και το σώμα μου αφήνω σ’ εσάς, εχθροί!». Νομίζω πως οι Έλληνες μπορούν πολύ καλά να το καταλάβουν. Αρκεί να θυμηθούμε το σύμβολο, τον θρύλο της σύγχρονης εποχής, τη Μελίνα Μερκούρη και την πατριωτική της στάση. 

– Όπως αναφέρετε στον πρόλογό σας στο λεύκωμα με το έργο του Γκέλα Κεσίδη, οι δεσμοί μεταξύ των δύο χωρών χρονολογούνται από τη νεολιθική κιόλας εποχή. Πώς προέκυψε η αγάπη σας για την Ελλάδα και τι πυροδότησε το φιλελληνικό σας έργο; 

Είμαι απόφοιτος του Κρατικού Πανεπιστημίου της Τιφλίδας, με ειδικότητα στην Κλασική Φιλολογία. Είχα καλούς καθηγητές που μας μύησαν στη σοφία των Ελλήνων και μας έκαναν ν’ αγαπήσουμε την Ελλάδα που για πολλούς από εμάς έγινε δεύτερη πατρίδα. Ακόμη, στη γεωργιανή λογοτεχνία του 11ου και 12ου αιώνα, θεμελιώθηκε η «ελληνοφιλία» του γεωργιανού λαού, η οποία κατόπιν εκδηλώθηκε στη συγγραφική κληρονομιά πολλών γεωργιανών συγγραφέων και φιλοσόφων. Ιδιαίτερα σημαντική είναι η  Λογοτεχνική Σχολή του Αγίου Όρους, την οποία ίδρυσαν πρόγονοί μας της Ιεράς Μονής των Ιβήρων, αλλά και άλλες σημαντικές εστίες πολιτιστικού και επιμορφωτικού χαρακτήρα.  Είμαι ευγνώμων που η Ελλάδα έγινε η πηγή της έμπνευσής μου.

– Επιμεληθήκατε τη μεταφορά των ευρημάτων των ανασκαφών του Βάνι προς έκθεση σε μεγάλα αμερικανικά και ευρωπαϊκά μουσεία, και στην Ελλάδα. Οι εκθέσεις εντυπωσίασαν κι έφεραν στο φως τον ιδιαίτερα αναπτυγμένο πολιτισμό μιας χώρας για την οποία, είναι αλήθεια –κυρίως λόγω των συνεχών πολιτικών και γεωφυσικών αναταράξεων και ανακατατάξεων που αντιμετώπιζε τις τελευταίες δεκαετίες η ευρύτερη περιοχή σας– γνωρίζουμε λίγα. Τι θα μας λέγατε για τη σημερινή, ταχέως αναπτυσσόμενη Γεωργία; 

Έχετε δίκιο: οι εκθέσεις αυτές είχαν μεγάλο αντίκτυπο στο κοινό. Πρέπει εδώ ν’ αναφέρω τον γνωστό Γεωργιανό αρχαιολόγο Οτάρ Λορτκιπανίτζε, ο οποίος γνώρισε στο διεθνές κοινό τη «Χρυσή Κολχίδα» και τη σημασία των ευρημάτων των ανασκαφών που διηύθυνε στη Δυτική Γεωργία, στο Βάνι. Το 2015, γιορτάστηκε η 30η επέτειος του ταξιδιού των «Νέων Αργοναυτών» (Ελλάδα-Αρχαία Ιωλκός-Βόλος-Γεωργία-Βάνι). Τα μέλη της αποστολής, με αρχηγό τους τον Τιμ Σέβεριν, ήρθαν στη Γεωργία. 

Σήμερα, η Γεωργία βρίσκεται στον δρόμο της δημοκρατικής εξέλιξης. Αυτή η διαδικασία δεν είναι, φυσικά, εύκολη. Εντούτοις, η χώρα μας προχωρά, βήμα-βήμα. Δυστυχώς, δεν έχουν ακόμα λυθεί προβλήματα που αφορούν στην εδαφική μας ακεραιότητα ή το πρόβλημα των περίπου 300.000 προσφύγων που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους στη Γεωργία. Αυτός είναι ο μεγαλύτερος μας πόνος. 

Ελπίζω ότι θα βρεθεί κάποια λύση με τους Αμπχάζιους και Οσέτιους αδελφούς μας, και σ’ αυτό φυσικά χρειάζεται η υποστήριξη της διεθνούς κοινότητας που πρέπει να γίνει πιο δραστήρια και να μην περιορίζεται σε αποφάσεις και εκφράσεις «αγανάκτησης».   

Με χαροποιεί το γεγονός ότι τελευταία η Γεωργία, με πολλά δημοκρατικά κριτήρια σε πολλούς τομείς (ελευθερία λόγου, νομοθεσία, δικαστήριο, επιστήμη, πολιτισμός, αθλητισμός, ανάπτυξη επιχειρήσεων και αγροτική, τραπεζικές δραστηριότητες, υποδομές, ιατρική, τουρισμός, κτλ.) προσέλκυσε την προσοχή του διεθνούς κοινού. Αρκεί ν’ αναφέρουμε τη Συμφωνία Σύνδεσης, την κατάργηση της υποχρέωσης θεώρησης στην ΕΕ για τους υπηκόους της Γεωργίας, το εμπόριο, την ανάπτυξη του νέου δρόμου του Μεταξιού, κτλ. 

Για να προχωράει όμως η χώρα, σημαντικός είναι ο ρόλος της νεολαίας, που θα έχει σωστή ειδίκευση και γνώση του χρέους του πολίτη. 

– Το 1918 ιδρύεται το Κρατικό Πανεπιστήμιο της Τιφλίδας που εξελίσσεται σε εστία Ελληνικών Σπουδών. Το 1997 ξεκινά εκεί το Ινστιτούτο Κλασικών, Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών. Ο ίδιος είστε Βυζαντινολόγος μ’ ευρύτερη κλασική παιδεία και έχετε συμβάλλει τα μέγιστα σε αυτό. Ποια είναι η σημερινή εικόνα του Πανεπιστημίου; 

Σήμερα, το Ινστιτούτο Κλασικών, Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών περιλαμβάνει τις εξής δομές: έδρες Κλασικών, Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, το Εργαστήριο Μεσογειακών Μελετών, τις Βιβλιοθήκες Κλασικών, Βυζαντινών και Νεοελληνικών Σπουδών, καθώς και το εκδοτικό πρόγραμμα «Λόγος» που έχει έως σήμερα εκδώσει πάνω από 230 βιβλία στον τομέα των ελληνικών σπουδών, συμπεριλαμβανομένων διαφόρων μελετών, εγχειριδίων, λεξικών, εγκυκλοπαιδειών, μεταφράσεων, επιστημονικών περιοδικών κτλ. 

Ιδρυτής του Ινστιτούτου είναι ο διάσημος Γεωργιανός επιστήμονας, αντεπιστέλλον μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της Σαξονίας και μέλος της Ακαδημίας Επιστημών της Γεωργίας, καθηγητής Ρισμάγκ Γκορντεζιάνι, με την πρωτοβουλία του οποίου πραγματοποιήθηκαν και πραγματοποιούνται πολλά ερευνητικά και εκπαιδευτικά προγράμματα στον τομέα των ελληνικών σπουδών.

Το Ινστιτούτο λειτουργεί στο πλαίσιο της Σχολής Ανθρωπιστικών Σπουδών του Κρατικού Πανεπιστημίου Τιφλίδας και έχει την αμέριστη υποστήριξη της ελληνικής και της γεωργιανής κυβέρνησης αλλά και διαφόρων εκπαιδευτικών και επιστημονικών κέντρων. Προσφέρει στους φοιτητές εκπαιδευτικά προγράμματα και στα τρία επίπεδα σπουδών: προπτυχιακό, μεταπτυχιακό και διδακτορικό. Διοργανώνονται επίσης επιστημονικά συνέδρια, συμπόσια, καθώς και εκδηλώσεις, με σκοπό να παρουσιαστεί ο ελληνικός πολιτισμός στο ευρύτερο κοινό.

– Μέσω του κυρίου Κεσίδη, με τον οποίο έχω συνεργαστεί πολλές φορές, έρχομαι συχνά σ’ επαφή με το γεωργιανό αλφάβητο το οποίο προσωπικά μού ασκεί μια εντονότατη έλξη, εφάμιλλη των ιερογλυφικών. Διάβασα κάπου πως οι διακλαδώσεις του θυμίζουν την άμπελο που, σύμφωνα με ιστορικές πηγές, δεν αποκλείεται να πρωτοευδοκίμησε στην Κολχίδα από την Ανατολή (εξού και τ’ αγαλματίδια του Διονύσου που βρέθηκαν στις ανασκαφές). Διάβασα επίσης ότι το γεωργιανό αλφάβητο, καθώς και το πολυφωνικό τραγούδι, προστέθηκαν στη λίστα άυλης κληρονομιάς της UNESCO. Πόσο αγωνίστηκε η Γεωργία για να κρατήσει ανέπαφη τη γλώσσα της και μέσω αυτής τον πολιτισμό της; 

Συμφωνώ απόλυτα ότι η γεωργιανή γλώσσα (που ανήκει στην ιβηρο-καυκασιανή οικογένεια γλωσσών) είναι το μεγαλύτερο εύρημα της ιστορικής εξέλιξης του έθνους μας. Η γεωργιανή γραφή είναι ένα από τα 14 αλφαβητικά συστήματα του κόσμου. Όπως μαρτυρείται από τη γεωργιανή γραμματεία, η γλώσσα μας αρχίζει τον 5ο αιώνα μ.Χ. (δυστυχώς δεν έχουμε παλαιότερα λογοτεχνικά κείμενα). Το γεωργιανό αλφάβητο όμως, σύμφωνα μ’ επιστημονικές μελέτες, εμφανίστηκε τον 7ο-6ο αιώνα π.Χ.  

Όσων αφορά στην άμπελο, το σύμβολό της είναι ιδιαίτερο για τη Γεωργία. Είναι γνωστό ότι η Αγία Νίνο, που διέδωσε, τον 4ο αιώνα, τον Χριστιανισμό στη Γεωργία, ύψωσε σταυρό φτιαγμένο από κλαδί αμπέλου στην παλαιά πρωτεύουσα της Γεωργίας, τη Μτσχέτα. Στα αιώνια πολυφωνικά γεωργιανά τραγούδια, ιδιαίτερη θέση κατέχει εκείνο που επαινεί την άμπελο: «Εσύ είσαι αμπέλι», το οποίο τραγουδιέται σήμερα σ’ όλες τις οικογένειες της Γεωργίας.   

Ας μην ξεχνάμε ότι η Γεωργία αναγνωρίστηκε ως η αρχαιότερη πατρίδα του κρασιού (8.000 χρόνια). Η επισήμανση αυτή έγινε πολλές φορές στα ΜΜΕ, ιδιαίτερα μετά το 2017, όταν έλαβε χώρα το διεθνές συνέδριο κρασιού στο Μπορντό της Γαλλίας. 

Ακούγεται συχνά ότι η Γεωργία σώθηκε και έφτασε έως τις μέρες μας λόγω της πνευματικότητας, του πολιτισμού, της γλώσσας. Αλλά πώς; Είναι πολύ δύσκολο να βρει κανείς μιαν απάντηση. Λόγω ίσως του γενετικού κώδικα, της βιωσιμότητας, της επιθυμίας να διατηρηθεί η αυθεντικότητα; Σίγουρα ο ελληνικός λαός μπορεί να καταλάβει. 

– Γνωρίζω ότι στη Γεωργία υπάρχουν πολλά μεταφρασμένα κλασικά έργα Ελλήνων, δεν ισχύει όμως το ίδιο αντιστρόφως. Η πρόσβασή μας στη γεωργιανή κουλτούρα απευθείας στην ελληνική γλώσσα είναι συγκριτικά περιορισμένη. Πού θα το αποδίδατε;

Κι εδώ έχετε δίκιο. Έχουμε πολλά μεταφρασμένα κείμενα της ελληνικής λογοτεχνίας, ξεκινώντας από τον Όμηρο και φτάνοντας έως τη σύγχρονη νεοελληνική λογοτεχνία. Αδύνατον να σημειώσουμε όλες τις εκδόσεις του εκδοτικού οίκου «Λόγος», τον οποίο προαναφέραμε. 

Στα ελληνικά όμως, δυστυχώς, δεν βρίσκει κανείς εύκολα βιβλία για τη γεωργιανή κουλτούρα. Είναι σημαντικό ότι το 2016 εκδόθηκε στην Αθήνα το σύμβολο της Γεωργίας, το έπος του 12ου αιώνα του Σότα Ρουσταβέλι: «Ο Ιππότης με δέρμα Τίγρη», σε μετάφραση Εμμανουήλ Μηταφίδη. Άργησε ωστόσο να εκδοθεί αφού φυλασσόταν για πάνω από σαράντα χρόνια στα οικογενειακά αρχεία, ενώ ένα αντίγραφο βρισκόταν στην Κεντρική Κρατική Βιβλιοθήκη της Γεωργίας. 

Αρχικά, η μετάφραση στα νεοελληνικά σχεδιάστηκε το 1966, για την 800ή επέτειο του Σότα Ρουσταβέλι, πρωτοδημοσιεύτηκε όμως πενήντα χρόνια αργότερα από τον εγγονό του Γρηγόρη Κυριάκο, το 2016, για την επέτειο των 850 χρόνων. Το βιβλίο τυπώθηκε μόνο σε 200 αριθμημένα αντίτυπα. 

Η εικονογράφηση έγινε επίσης στην Ελλάδα από τον Χάρη Ναζλίδη. Όπως γνωρίζω, ετοιμάζεται και μια δεύτερη μετάφραση του έπους στην Ελλάδα, με πρωτοβουλία του Αβταντίλ Μικαμπερίτζε, προέδρου του Γεωργιανού Ινστιτούτου Αθήνας που εδώ και πολλά χρόνια ζει και εργάζεται στην Ελλάδα επιτελώντας έργο για τη στερέωση των γεωργιανο-ελληνικών σχέσεων.  

Πλην του συγκεκριμένου, πολύ λίγα έργα έχουν μεταφραστεί από τη γεωργιανή, κλασική ή σύγχρονη, λογοτεχνία. Να σημειώσουμε εδώ τις μεταφράσεις της συναδέλφου και γνωστής Γεωργιανής ελληνίστριας, Θαμάρ Μέσχη, που έχει μεταφράσει και έργα από τη γεωργιανή λογοτεχνία και στην οποία οφείλουμε, μεταξύ άλλων, τις μεταφράσεις των μυθιστορημάτων του Καζαντζάκη.  

Πιο δημοφιλές στην Ελλάδα έγινε το έργο του σύγχρονου Γεωργιανού συγγραφέα Νοντάρ Ντουμπάτζε: «Hellados» (ένα Ελληνάκι του Καυκάσου), Πολιτιστική Εταιρία ΠΑΝΟΡΑΜΑ, Αθήνα 1992. Αυτό το διήγημα για τον Έλληνα που ζούσε στο Σουχούμι, θεωρήθηκε ύμνος φιλίας ανάμεσα στον γεωργιανό και τον ελληνικό λαό. Η πρώτη, βασισμένη στο διήγημα, παράσταση ανέβηκε στην Κρήτη, ενώ ακολούθησαν άλλες πόλεις. Το «Hellados» εντάχθηκε επίσης στο σχολικό πρόγραμμα για να επαινεί τη φιλία. 

Στις μεταφράσεις της Θαμάρ Μέσχη συγκαταλέγονται: Anna Kalandadze, Ποιήματα, «ΝΕΑ ΕΣΤΙΑ» τόμος 133, τευχ. 1577, 1993, Galaktion Tabidze, Ποιήματα, Ελληνική Διασπορά, Ν 5 (45), 1998, Η Ελλάδα στη Γεωργιανή Ποίηση, Γεωργία-Ελλάδα, Ν 6, 1999, ΝΙΝΟ (απόσπασμα από τον αρχαιότερο βίο της Αγ. Νίνο με τίτλο «Mokcevai Kartlisai» (Προσηλυτισμός της Γεωργίας), βλ. Δημητρίου Γ. Τσάμη, ΜΗΤΕΡΙΚΟΝ, τ. Ε΄, Θες/νίκη, 1994, 354-371, ΘΑΜΑΡ (απόσπασμα από τον αρχαιότερο βίο της Αγ. Θάμαρ με τίτλο: «Ιστορίες και Άσματα των Εστεμμένων»), βλ. Δημητρίου Γ. Τσάμη, ΜΗΤΕΡΙΚΟΝ, τ. Ζ΄, Θες/νίκη, 1994, 452-467, Κατάλογος Γεωργιανών Χειρογράφων Ευρεθέντων, κατά το 1957, εις την Ιεράν Μονήν της Αγίας Αικατερίνης του Θεοβαδίστου Όρους Σινά, Αθήνα 2005, 9-221. 

Μια ανθολογία γεωργιανής ποίησης οφείλουμε στον γνωστό συγγραφέα Δημήτρη Νόλλα, ο οποίος με τη βοήθεια της Γεωργιανής ελληνίστριας Άνι Τσικόβανι, ανθολόγησε και απέδωσε στα ελληνικά πολλά δείγματα της γεωργιανής ποίησης. Αρχίζοντας από δημοτικά ποιήματα και κάποια αποσπάσματα από το έπος του Σ. Ρουσταβέλι, εστιάζει περισσότερο στη σύγχρονη γεωργιανή ποίηση, παίρνοντας ως ορόσημο τα τέλη του 18ου αιώνα. Περιλαμβάνει έργα των:  Νταβίντ Γκουραμισβίλι, Βησσαρίων Γκαμπασβίλι ή Μπεσίκι, Αλεξάντρε Τσαβτσαβάτζε, Γκρηγκόλ Ορμπελιάνι, Νικολόζ Μπαρατασβίλι, Ηλία Τσαβτσαβάτζε, Ακάκι Τσερετέλι και πολλών άλλων σημαντικών ποιητών που σφράγισαν με το έργο τους τη γεωργιανή λογοτεχνία. Ο τίτλος της ανθολογίας είναι: Άνι Τσικοβάνι, Δημήτρης Νόλλας, Ανθολογία Γεωργιανής Ποίησης, 19ος-20ος αιώνας (Αθήνα, εκδ. Καστανιώτη 2002). 

Επίσης, έχουν εκδοθεί: Νοντάρ Ντουμπάτζε: Εγώ η γιαγιά, ο Ιλίκο και ο Ιλαρίων, μτφ. Μαριάννα Γαβριηλίδου, εκδ. Καστανιώτης, 1987, Σουλκχάν Ορμπελιάνι: Η Σοφία του Μύθου, μτφ. Κώστας Ασημακόπουλος, εκδ. Χατζηνικολή, 1988 και 1999, Άγιοι της Γεωργίας, επιλογή και σύνθεση από ρωσικά συναξάρια, εκδ. Ιεράς Μονής Παρακλήτου, Ωρωπός Αττικής, 1986.  

Ελπίζω ότι στο μέλλον θα εκδοθούν κι άλλες μεταφράσεις και το ελληνικό κοινό θα έχει την ευκαιρία να γνωρίσει βαθύτερα τη γεωργιανή λογοτεχνία. 

– Έχετε στο ενεργητικό σας ένα πλούσιο συγγραφικό βιογραφικό. Πώς μπορεί να έχει πρόσβαση στο έργο σας το ελληνικό κοινό; 

Ναι, είναι αλήθεια. Τα βιβλία μου «Η Αρχαιότητα στην Παλαιά Γεωργιανή Γραμματεία» (1987), «Οι Αρχαίες και Βυζαντινές Παραδόσεις στην Παλαιά Γεωργιανή Γραμματεία» (1996), «Βυζαντινός Πολιτισμός» (2006, 2015), άρθρα και άλλα είναι προσιτά στα γεωργιανά και κάποια στα αγγλικά. Στο μέλλον σκοπεύω να δημοσιεύσω στα ελληνικά το βιβλίο: «Η Ελλάδα και ο Γεωργιανός Πολιτισμός». Έχω κι άλλα σχέδια. 

– Διοργανώνετε πολλά Συμπόσια προκειμένου να κοινωνηθεί η γνώση, ωστόσο αυτή μοιάζει πάντα ν’ αφορά λίγους και «μυημένους». Πώς θα μπορούσαν να διαχυθούν προς τα έξω ακόμα περισσότερο, να γίνουν κοινόκτητα, όσα τελούνται εκεί; 

Στη Γεωργία, χάριν του Ινστιτούτου μας και ιδιαίτερα του ιδρυτή του, του γνωστού Ελληνιστή Ρισμάγκ Γκορντεζιάνι, αλλά και άλλων συναδέλφων, διοργανώθηκαν πολλά συμπόσια, συνέδρια, επιστημονικές συναντήσεις κοκ. με τη διεθνή συμμετοχή συναδέλφων από διάφορες χώρες, και φυσικά από την Ελλάδα. 

Αρκεί να σημειώσουμε το διεθνές συνέδριο: «Η Μήδεια στον Παγκόσμιο Πολιτισμό και την Τέχνη», που έλαβε χώρα το 2017 και προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον. Παράλληλα με το Συνέδριο παρουσιάστηκαν εκθέσεις με φωτογραφίες κι εκθέματα Γεωργιανών καλλιτεχνών με θέμα τη Μήδεια. Αλλά όπως φαίνεται αυτό δεν είναι αρκετό, χρειάζεται ευρύτερη διάδοση.  

Γι’ αυτόν το λόγο, εκτός από την παρουσίαση στο ελληνικό κοινό της γεωργιανής λογοτεχνίας μέσω μεταφράσεων, θα ήθελα πάρα πολύ η εταιρία που διευθύνω («Διάλογος των Πολιτισμών-21»), με την υποστήριξη φυσικά διαφόρων επίσημων θεσμών της Γεωργίας και της Ελλάδας, ιδιωτικών φορέων και κοινωνικών οργανώσεων, να διοργανώσει τις «Μέρες του Γεωργιανού Πολιτισμού στην Ελλάδα» και τις «Μέρες του Ελληνικού Πολιτισμού στη Γεωργία». Θα δούμε αν θα πραγματοποιηθεί· η επιθυμία μου πάντως είναι μεγάλη.  

– Είστε αισιόδοξος για την τροπή που παίρνει το παγκόσμιο σκηνικό; Πιστεύετε ότι τα παθήματα της ανθρωπότητας της έγιναν μαθήματα; Έχουν σήμερα τη δύναμη παιδεία και τέχνη ν’ ανατρέψουν μια ενδεχόμενη ζοφερή έκβαση των πραγμάτων; 

Με σύνθημα την πρόοδο, ο σημερινός κόσμος έφτασε στον γκρεμό της παγκοσμιοποίησης. Η κοινωνία χάνει τον ανθρωπισμό, γίνεται η αποξένωση του ανθρώπου, γκρεμίζονται οι ηθικές βάσεις, αλλάζουν οι αξίες, υπάρχουν προσπάθειες μείωσης της πνευματικότητας.  

Είναι δυσάρεστο το ότι η σημερινή δημοκρατία έχει ν’ αντιμετωπίσει τόσα πολλά σοβαρά προβλήματα. Αυτά είναι τα σημάδια της κρίσης. Είναι γεγονός ότι όλα αυτά που γίνονται σήμερα είναι λόγω στέρησης, φτώχιας και πολύ συχνά απογοήτευσης. Όχι πως δεν γίνονταν παλιά, σήμερα όμως προστέθηκαν πολλά άλλα. 

Σαν την ανθρωπότητα να τη διαπερνά η αγωνία, και μας θυμίζει κάπως την εποχή που τελειώνει η αρχαιότητα. Αλλά τώρα η κατάσταση είναι πιο δύσκολη, γιατί τότε ήρθε ο χριστιανισμός ως καινούρια δύναμη. Ενώ σήμερα, τεχνισμός, μηχανές, πραγματισμός, όλα αυτά φέρνουν τον απανθρωπισμό του ανθρώπου και της κοινωνίας. 

Θέλω να είμαι αισιόδοξος, και θεωρώ ότι το καλύτερο μέλλον πρέπει να το πετύχουμε με την καινούρια πνευματικότητα, όπου η αγάπη του Θεού θα είναι ταυτόχρονα και η αγάπη του ανθρώπου. Και οι Έλληνες και οι Γεωργιανοί έχουμε μεγάλες ορθόδοξες παραδόσεις τις οποίες πρέπει να προσέχουμε.  

Πρέπει να ξυπνήσουμε, ο πραγματισμός δεν πρέπει να θυσιάσει τον πολιτισμό. Πρέπει να βασιζόμαστε στις ανθρώπινες αξίες, ιδιαίτερα στη διαπαιδαγώγηση της νεολαίας. Η εκπαίδευση, ο πολιτισμός και οι τέχνες μπορούν ν’ αλλάξουν την κατάσταση, αλλιώς η καταστροφή είναι αναπόφευκτη. Επομένως, πρέπει να βαδίζουμε προς τα γενικά ανθρώπινα ιδεώδη της αρχαιότητας!

– Η Σαπφώ κοσμεί τώρα τον κήπο του Σπιτιού των Συγγραφέων. Κτίριο και γλυπτό δημιουργούν μιας μοναδικής ωραιότητας σκηνικό. Με ποια λόγια θα μας μεταδίδατε την ατμόσφαιρα της διαλογικής της Σαπφούς με την Τιφλίδα;

Η τοποθέτηση του αγάλματος της Σαπφούς στον ιστορικό κήπο του Σπιτιού των Συγγραφέων, λέει πολλά. Είναι η νέα αναπνοή της αρχαιότητας στη σημερινή Γεωργία, η οποία εκτιμά το ελληνικό φαινόμενο και σηματοδοτεί τη μακραίωνη φιλία των δύο λαών. Είναι καινούρια πολιτιστική γέφυρα και καινούριος διάλογος των δύο πολιτισμών, που ελπίζω θα συνεχιστεί και στο μέλλον. Είναι σωματοποιημένο σύμβολο των διαφόρων εποχών, της φιλίας και της ποίησης!