Φώντας Λάδης
Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης
Προσθήκη του efsyn.gr στην Google

Ας δούμε τη σχέση ανθρώπου και φύσης στις σημερινές της διαστάσεις. Είμαστε σε μια περίοδο που ο άνθρωπος όχι μόνο φέρεται αλαζονικά και απόμακρα στην ίδια τη μητέρα του, τη φύση, όχι μόνο παραμελεί και αγνοεί τις ανάγκες της, αλλά επιπροσθέτως την απομυζά, την καταστρέφει, περιφρονώντας μια αναγκαία σχέση αμοιβαιότητας και ανταπόδοσης.

Τα γιγαντιαία συστήματα –κι ένα τέτοιο είναι η Γη– και η σχέση αυτών των συστημάτων με το Σύμπαν έχουν τη δική τους, αυτάρκη πορεία, τη δική τους λογική και, για ορισμένους, τις δικές τους αντιδράσεις και «συναισθήματα».

Είναι δύσκολο, λοιπόν, να φανταστούμε ότι θα πέσουν αμαχητί.

Θα ήταν χωρίς νόημα να αναπαραγάγουμε εδώ την αίσθηση που δίνουν τα κείμενα του Καζαντζάκη, που αναφέρονται σ’ αυτό το θέμα. Και θα ήταν αδύνατον.

Γιατί οι ιδέες και τα συναισθήματα που ξυπνάει μέσα μας η γλώσσα αυτή, δεν μπορούν να αναπαραχθούν ή να περιγραφούν. Πρέπει να βιωθούν ατομικά από τον κάθε αναγνώστη.

Οι λέξεις που διαλέγει να χρησιμοποιήσει κι εκείνες που φτιάχνει ο Καζαντζάκης ο ίδιος, ξυπνούν και τις πέντε αισθήσεις του ανθρώπου.

Ο δημιουργός τους δεν είναι επιστήμονας, είναι ποιητής.

Ο Καζαντζάκης φτιάχνει λέξεις που έχουν ήχο, μουσική, έχουν όγκο και μπορείς να τις κρατήσεις στα χέρια σου, έχουν χρώματα και μπορείς να τις δεις, έχουν αρώματα και μπορείς να τις οσφρανθείς, ακόμα και να τις γευτείς.

Η παγκόσμια λογοτεχνία, η λόγια όσο και η δημοτική, δηλαδή η ανώνυμη, από τις καταβολές της, από τη μυθολογία των διαφόρων λαών ώς τις σημερινές εκλεπτυσμένες μορφές της, είναι γεμάτη από αναφορές σ’ αυτή την αλληλένδετη σχέση του ανθρώπου με τη φύση.

Μέσα από τους μύθους, τους βασικούς, τους αρχετυπικούς, όπως αυτοί που συναντάμε στα κείμενα των ιδρυτών των μεγάλων θρησκειών, είτε μέσα από τους νεότερους μύθους, που επινόησαν οι μεγάλοι δημιουργοί και οι φιλόσοφοι, αναδύεται συχνά αυτή η σχέση και οι κανόνες που πρέπει να τηρούνται για να παραμένει αρμονική.

Γιατί η χρήση των φυσικών νόμων και της ίδιας της φύσης είναι ένα πράγμα και η κατάχρησή τους είναι ένα άλλο.

Φυσικό και τεχνητό περιβάλλον

Ο γνωστός φυσικός επιστήμονας Στίβεν Χώκινκ δήλωσε πρόσφατα ότι η ανθρωπότητα πρέπει μέσα στα επόμενα 60 χρόνια να βρει νέο πλανήτη για να μετοικήσει, για να γλιτώσει από τα δεινά της καταστροφής του περιβάλλοντος και ίσως για να προλάβει να γλιτώσει και η ίδια η Γη, αν φυσικά υπάρχει ακόμα χρόνος να περισωθεί κάτι.

Οπου και να κοιτάξουμε πίσω μας, στο παρελθόν, θα βρούμε αυτή την καταστροφή, αυτή την περιφρόνηση και την εκδίωξη των «πρωτόγονων» αλλά σίγουρα σοφότερων από εμάς πολιτισμών.

Ας θυμηθούμε τους Ινδιάνους στην Αμερική και τους Αμπορίτζινες στην Αυστραλία αλλά και τους ιθαγενείς της Νέας Ζηλανδίας, τις φυλές που ακόμα και τώρα εντοπίζουν οι ανθρωπολόγοι στον Αμαζόνιο και αλλού και που οι πολυεθνικές τις οδηγούν στη μετάλλαξη και τον εγκλεισμό, προκειμένου να απομυζήσουν τον πλούτο του τεράστιου φυσικού πνεύμονα, του πλανήτη μας, που τις περιβάλλει.

Οι ποιητές, οι συγγραφείς, οι στοχαστές, πάντα μας προειδοποιούσαν. Ας πάρουμε μερικά μόνο ονόματα.

Ο Γουώλτ Γουίτμαν, ο Θόρω με το έργο του «Γουόλντεν, ή η ζωή στο δάσος», ο Νερούδα με τους μεγαλοπρεπείς ύμνους στη φύση, όπως για παράδειγμα στο «Γενικό Ασμα» -στο «Κάντο Χενεράλ»- ο Νίτσε, ο Ρουσσώ, ο Τολστόι, ο Ερμαν Εσσε, ο Τόμας Μαν, ο Χικμέτ, ο Ρίτσος, ο Ελύτης, πιο πριν ο Σολωμός και, βέβαια, πάνω απ’ όλους, ο Σικελιανός.

Ομως ο Καζαντζάκης πράγματι ξεχωρίζει.

Οι σύγχρονοι «δράκουλες»

Από τη μία, λοιπόν, έχουμε την αγάπη και τον σεβασμό των μεγάλων διανοητών για τη φύση και από την άλλη έχουμε τα «αεροπλανοφόρα» του καπιταλισμού, τις κολοσσιαίες πολυεθνικές εταιρείες.

Τους «δράκουλες» αυτούς, που έχουν βγει παγανιά και θέλουν να πιουν και να απομυζήσουν χωρίς μέτρο και κανόνες, το αίμα που έχει ακόμα, δόξα τω θεώ, και διαθέτει αυτός ο πλανήτης.

Η ιδιαιτερότητα του ανθρώπου και η ηγεμονία του μέσα στο γήινο περιβάλλον είναι αναμφισβήτητη. Ο άνθρωπος πρέπει και μπορεί να προχωράει σε διαρκώς νέα και θαυμαστά έργα.

Και, κυρίως: ο άνθρωπος πάντα θα διαφέρει.

Μπορεί να είναι προϊόν, επέκταση της γης, της φύσης, αλλά παράγει αυτόνομα, δικά του δημιουργήματα. Την επιστήμη, την Τεχνική, την εξειδικευμένη και συμπυκνωμένη σκέψη και πάνω απ’ όλα την Τέχνη.

Αρκεί τα δημιουργήματα αυτά να αναγνωρίζουν την πρωτοκαθεδρία της φύσης, τον αφετηριακό της ρόλο και να επιτρέπουν την αβίαστη αναπαραγωγή της, με στόχο την εξυπηρέτηση των ανθρώπινων αναγκών.

Οχι των ακόρεστων, εξεζητημένων αναγκών των λίγων, αλλά των αναγκών των πολλών, με ένα πρόγραμμα στοχευμένο στις επείγουσες προτεραιότητες.

Η αγάπη και η αναγνώριση που προτείνει ο Καζαντζάκης ότι πρέπει να χαρακτηρίζει τον άνθρωπο προς τις καταβολές του, η υποταγή και η γαλήνια παράδοση του ανθρώπινου κορμιού και του ανθρώπινου μυαλού στην ανώτερη δύναμη που είναι η γη, η φύση, το τραγούδι της και η συμπυκνωμένη σοφία της, είναι στοιχεία απαραίτητα για να ζήσουμε και μεταξύ μας αρμονικά.

Οταν η πολιτική εξουσία ή η οικονομική δραστηριότητα δεν δίνουν λογαριασμό για τα πεπραγμένα τους, τότε έχουμε τεράστιες και μονιμότερες πληγές στο σώμα της γης και φυσικά πρόσθετα εμπόδια στην επικοινωνία των ανθρώπων.

Γιατί, αν δεν κάνει κανείς διάλογο με τη φύση και τα δημιουργήματά της, τότε δεν μπορεί να κάνει διάλογο και με τους άλλους ανθρώπους.

*Το κείμενο αυτό αποτελεί απόσπασμα από ομιλία σε πρόσφατη παρουσίαση στην Τρίπολη του βιβλίου του Θανάση Μασκαλέρη «Το Γήινο Ευαγγέλιο του Νίκου Καζαντζάκη» (Εκδόσεις Zorba Press, Νέα Υόρκη). Η δημοσίευσή του είναι για δύο επίσης λόγους επίκαιρη. Γιατί αφενός στη γειτονιά μας μεσολάβησαν δύο μεγάλες «ανθρωπογενείς» καταστροφές, στον Σαρωνικό και στο Θριάσιο. Και αφετέρου, γιατί μόλις στις 23 Νοεμβρίου έφτασε από το Σαν Φρανσίσκο η είδηση του θανάτου του Θανάση Μασκαλέρη, ενός σημαντικού ανθρώπου, Ελληνα της διασποράς, που ίδρυσε μεταξύ άλλων τo 1983 και την έδρα Καζαντζάκη στο εκεί κρατικό πανεπιστήμιο.