Ενας Ιώβ χωρίς πίστη

Στις αρχές του εικοστού αιώνα, στην τσαρική Ρωσία, δρούσε, με την απόλυτη στήριξη της αστυνομίας και του θρόνου, μια σκοτεινή, ξενοφοβική, ρωσοκεντρική, υπερεθνικιστική, αντισημιτική οργάνωση. Ηταν οι «Μαύρες Εκατονταρχίες». Τις τάξεις της πύκνωναν μέλη από διαφορετικά κοινωνικά στρώματα – γαιοκτήμονες, κληρικοί, ανώτερη αστική τάξη, μικροαστοί, εργάτες, περιθωριακά στοιχεία.

Το σύνθημά της ήταν «Ορθοδοξία, Απόλυτη Μοναρχία, Εθνικό Φρόνημα». Παραστρατιωτικές, στη δομή τους, οι «Μαύρες Εκατονταρχίες» δεν περιορίζονταν στην προπαγάνδα, αλλά δολοφονούσαν, τρομοκρατούσαν και, βεβαίως, παρακινούσαν σε πογκρόμ κατά των Εβραίων.

Στις 20 Μαρτίου 1911, σε μια σπηλιά στα περίχωρα του Κιέβου, βρέθηκε το ακρωτηριασμένο πτώμα ενός παιδιού, ενός χριστιανόπουλου. Ο φόνος θα ήταν εύκολο να διαλευκανθεί. Ομως το γεγονός αποτελούσε ένα πρώτης τάξεως πρόσχημα για έναν ακόμη μαζικό διωγμό των Εβραίων, ένα ακόμη πογκρόμ από εκείνα που ξεσπούσαν κατά καιρούς στη ρωσική επικράτεια, ξεθεμελιώνοντας χωριά (τα στετλ, τους εβραϊκούς οικισμούς), αφήνοντας εκατόμβες θυμάτων. Υπεύθυνος για τον φόνο θεωρήθηκε ο Μέντελ Μπέλις, ένας Εβραίος εργάτης.

Η κατηγορία ήταν ότι δολοφόνησε το παιδί για να συλλέξει το αίμα του, προκειμένου να παρασκευάσει μ’ αυτό τον γνωστό άζυμο άρτο των Ιουδαίων, το μάτζο. Τον συνέλαβαν, τον βασάνισαν, τον έκλεισαν στη φυλακή χωρίς δίκη. Το ζήτημα έλαβε μεγάλες διαστάσεις· ήταν, όπως έγραψαν, η Υπόθεση Ντρέιφους της αυτοκρατορικής Ρωσίας, μια υπόθεση που φανέρωνε την ηθική αθλιότητα του καθεστώτος και προανήγγελλε την επερχόμενη επανάσταση.

Πάνω σ’ αυτό το ιστορικό γεγονός έστησε το έξοχο μυθιστόρημά του «Ο μάστορας» ο Αμερικανοεβραίος συγγραφέας Μπέρναρντ Μάλαμουντ, ένα βιβλίο που βραβεύτηκε και με το Εθνικό Βραβείο και με το Πούλιτζερ όταν κυκλοφόρησε στην Αμερική το 1966. Στον «Μάστορα» ο Μέντελ Μπέλις γίνεται ο Γιακόβ Μποκ, ένας άνθρωπος που γεννιέται στο στετλ αλλά ασφυκτιά, περιορισμένος στο χωριό, στη φυλή του, στα λίγα γράμματα που γνωρίζει. Φεύγει για το Κίεβο, να βρει την τύχη του· λαχταράει τη γνώση, μια καλύτερη ζωή.

Δεν φοβάται τη δουλειά· το πολυτιμότερο απόκτημά του είναι τα εργαλεία του. Στη μεγάλη πόλη, σώζει τυχαία τη ζωή ενός εργοστασιάρχη, μέλους των «Μαύρων Εκατονταρχιών», που τον κάνει επιστάτη στο πλινθοποιείο του, χωρίς να γνωρίζει πως είναι Εβραίος. Εκεί, ο μοναχικός, φιλαναγνώστης, ορθολογιστής, μη θρησκευόμενος, έντιμος Γιακόβ θα προκαλέσει την καχυποψία και την εχθρότητα των συναδέλφων του· κι όταν ανακαλύπτεται το δολοφονημένο παιδί, δεν θα διστάσουν να του επιρρίψουν την ευθύνη.

Ο Γιακόβ κατηγορείται για τελετουργικό φόνο, οδηγείται στη φυλακή και υπομένει την απομόνωση, τις αλυσίδες, την καθημερινή, εξευτελιστική σωματική έρευνα, τον ξυλοδαρμό, την ηθική ταπείνωση, περιμένοντας τη δίκη του, χωρίς ελπίδα ότι θα αθωωθεί, αλλά για να διατρανώσει δημοσίως την αθωότητά του. Κι έτσι ο Γιακόβ, «ο πλέον απολίτικος άνθρωπος, εκπληρώνει το πολιτικό και ηθικό του καθήκον», όπως έγραψαν οι New York Times όταν κυκλοφόρησε το βιβλίο.

«Δεν ξέρω άλλους σοβαρούς συγγραφείς που να έχουν καταγράψει τη σωματική βαναυσότητα και την ταπείνωση της σάρκας με τόσες λεπτομέρειες και σε τέτοια έκταση, έχοντας στο επίκεντρο έναν αβοήθητο, αθώο ήρωα και κατασκευάζοντας σχεδόν ένα ολόκληρο βιβλίο με υλικό τους απηνείς βασανισμούς που υφίσταται αυτός ο ήρωας στα χέρια των σκληρών και διεστραμμένων διωκτών του», σημειώνει ο Φίλιπ Ροθ στο βιβλίο του «Διαβάζοντας τον εαυτό μου και άλλους» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Πόλις», επίσης μεταφρασμένο από την Κατερίνα Σχινά. Ομως «Ο μάστορας» δεν είναι απλώς η εξιστόρηση μιας φρικτής δοκιμασίας, δεν είναι απλώς η καταγγελία του αντισημιτισμού και της μισαλλοδοξίας: είναι μια ηθική αλληγορία για τον ολοκληρωτισμό σε όλες του τις εκφάνσεις, μια σπουδαία κατάφαση στην εσωτερική ελευθερία.

Δεν είναι μυθιστόρημα «στρατευμένο», δεν είναι μεγαλόφωνο, πομπώδες, υπερβολικό. Είναι ένα έργο σχεδόν υπνωτιστικό, μια βαθιά ανθρώπινη ιστορία που δείχνει πόσο ο φθόνος, ο ανταγωνισμός, το μίσος, οι προκαταλήψεις, η εξουσιομανία εκμηδενίζουν τη δικαιοσύνη και εξοντώνουν τον άνθρωπο. Οι θετικοί ήρωες του βιβλίου πνίγονται, ένας ένας, σ’ αυτόν τον δηλητηριασμένο χείμαρρο των ανθρώπινων παθών, αφήνοντας τον Γιακόβ μόνο στο υγρό του κελί, χωρίς υπερασπιστές ή προστάτες. Ανθεκτικός, μέσα στη μοναξιά και τον παραλογισμό των δεινών του, ο Γιακόβ είναι ένας Ιώβ χωρίς πίστη και γι’ αυτό σύμβολο του πραγματικά ελεύθερου ανθρώπου, που βρίσκει τη δύναμη αποκλειστικά στον εαυτό του.

Πριν από περίπου δέκα χρόνια, στην εφημερίδα The Guardian, o κριτικός Στούαρτ Εβερς στηλίτευε το γεγονός ότι τα μυθιστορήματα ενός τόσο μεγάλου τεχνίτη όσο ο Μπέρναρντ Μάλαμουντ είναι δυσεύρετα σήμερα, ότι κανένας εκδότης δεν σκέφτεται να τα επανακυκλοφορήσει. «Αυτό δεν είναι ντροπή.

Αυτό δεν είναι ατυχία. Αυτό είναι μια απόλυτη τραγωδία. Το να αφήσεις έναν από τους μεγαλύτερους συγγραφείς να γλιστρήσουν μέσα από τα δάχτυλά σου, να τον αγνοείς με τέτοιο ξεδιάντροπο τρόπο είναι σκάνδαλο», έγραφε. Ας αποδοθούν, λοιπόν, εύσημα στις εκδόσεις «Καστανιώτη» που επαναφέρουν τη σπουδαία λογοτεχνία του Αμερικανοεβραίου συγγραφέα στο προσκήνιο και μάλιστα σε μια τόσο φροντισμένη μετάφραση, και ας ελπίσουμε ότι θα υπάρξει και συνέχεια.