Η μύγα, το «μέλι» και ο τεχνοκρατισμός

Κατά την κριτική θεώρηση του καπιταλισμού συχνή είναι η αναφορά στον εργαλειακό ορθολογισμό και την εξουσιαστική τεχνοκρατική δομή του συστήματος.

Τα χαρακτηριστικά αυτά, απότοκα μακραίωνων ιστορικών, ιδεολογικών, κοινωνικών, τεχνοεπιστημονικών και επιστημολογικών ζυμώσεων και εξουσιαστικών βλέψεων και δομών, αν και θεωρούνται ιδιαίτερα αποτελεσματικά από το σύστημα, παραγνωρίζεται ωστόσο πλήρως ότι έχουν την εγγενή ικανότητα να οδηγούν σε συνεχώς επαναλαμβανόμενους, σε χώρο και σε χρόνο, φαύλους κύκλους, με καταστροφικές συνέπειες για την ανθρώπινη κοινωνία και το περιβάλλον.

Για να γίνω πιο κατανοητός, θα ξεκινήσω με ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα (το διάβασα κάπου πριν από πάρα πολλές δεκαετίες, αλλά δεν θυμάμαι πλέον πού) από την καλοκαιρινή κυρίως καθημερινότητα, που νομίζω ότι το συναντάμε ακόμη και στις σύγχρονες, τεχνολογικά προηγμένες κοινωνίες μας.

Οχι μόνο στα χωριά μας, αλλά και στις πόλεις, για να απαλλαγούμε τις ζεστές, καλοκαιρινές κυρίως μέρες από τις μύγες, κρεμάμε από κάπου ψηλά μια λεπτή, πλαστική συνήθως ή και χάρτινη σπειροειδή ταινία, που την έχουμε ολόκληρη επαλείψει με μια κολλώδη ουσία (συνήθως μέλι).

Οι μύγες που κολλάνε και πιάνονται πάνω στην ταινία, προσπαθούν με τη δική τους «λογική» –με το επίπεδο της οποίας, αλίμονο, συχνά ταυτίζεται και η δική μας εκσυγχρονισμένα και καταναλωτικά προσανατολισμένη «λογική»– να απελευθερωθούν με συνεχή επαναλαμβανόμενα τινάγματα πάνω στην ταινία.

Τι πιο «λογική» κίνηση για μια μύγα! Αλλά και για τον –υποτίθεται– σωστά διαφωτισμένο άνθρωπο;

Εμείς οφείλουμε να γνωρίζουμε ότι ο φαύλος κύκλος στον οποίο εγκλωβίζεται η μύγα εύκολα μπορεί να αναγνωριστεί και να αποτραπεί στη βάση των εμπειρικών και των διανοητικών ορθολογικών μας δεδομένων.

Απλούστατα λοιπόν, όσο πιο συχνά και έντονα πάλλεται η «αδαής» μύγα, αισθανόμενη ενστικτωδώς ότι αυτό θα την απελευθερώσει, τόσο πιο συχνά και ισχυρά προσκολλάται πάνω στην ταινία, επειδή με τις κινήσεις της αυτές αυξάνονται και η συχνότητα αλλά και η ένταση με την οποία όλο και μεγαλύτερη, κάθε φορά, επιφάνεια του σώματός της έρχεται σε επαφή με το μέλι.

Αλλά ας αφήσουμε τις μύγες με το μέλι και τη «λογική» τους και ας έρθουμε στο δικό μας «μέλι» και τις απαιτήσεις της δικής μας λογικής, στη βάση μιας ουσιαστικής κοσμοθεώρησης που δεν θα επιτρέπει τον ασύνειδο εγκλωβισμό μας σε έναν ελαφρόμυαλο οπτιμισμό μιας ατέρμονης προόδου –γιατί αυτό είναι το δικό μας «μέλι»– που αντί να μας οδηγεί μπροστά θα μας εγκλωβίζει όλο και πιο συχνά σε έναν φαύλο κύκλο μιας όλο και μεγαλύτερης δήθεν ανάπτυξης και μιας όλο και πιο επικίνδυνης εξάρτησης, εκμετάλλευσης και καταστροφής.

Πάμπολλα είναι τα παραδείγματα του εγκλωβισμού «της μύγας» και των καταστροφικών συνεπειών για τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, την ουσιαστική ανθρώπινη ευημερία και την οικολογική ισορροπία.

Εντελώς τηλεγραφικά αναφέρεται εδώ η όλο και πιο ραγδαία και έντονη ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών της πληροφορίας και της επικοινωνίας, με τη συνακόλουθη ενδυνάμωση και εξάπλωση του διαδικτύου, που έχει σίγουρα πολλά ευεργετικά επακόλουθα –όλα βέβαια ως «παράπλευρες ωφέλειες» της πολεμικής βιομηχανίας και της έρευνάς της, όπως είναι άλλωστε και το GPS– αλλά δημιουργεί συγχρόνως και συνθήκες έντονου και φασιστικού κοινωνικού ελέγχου, τόσο στο ιδιωτικό όσο και στο δημόσιο επίπεδο, με τον συστηματοποιημένο έλεγχο όλων των πληροφοριακών αυτών δομών.

Μέσω ενός τεχνοκρατικά δομημένου εργαλειακού ορθολογισμού –υπό τον μανδύα μιας δήθεν επιστημοσύνης και μιας δήθεν πάντοτε ευεργετικής τεχνολογίας, που στην ουσία τους είναι πολύ συχνά ένας αντιδημοκρατικός και στυγνός επιστημονισμός και ένας ολοκληρωτικός τεχνοκρατισμός– ο πάντα εγωιστής και άπληστος για πλούτο, δύναμη και εξουσία άνθρωπος έχει εξαπολύσει, με το τούρμπο όχημα της τεχνοεπιστήμης, έναν καταναλωτικά και ύπουλα φτιασιδωμένο πόλεμο εναντίον του εαυτού του, των παιδιών του, των μελλοντικών γενεών και ολόκληρης της φύσης, με αποκλειστικό του σκοπό την απόλυτη κυριαρχία πάνω τους και την ολόπλευρη εκμετάλλευσή τους. Ναι, την εκμετάλλευση και όσων ακόμη δεν έχουν γεννηθεί.

Για να είναι επομένως η πρόοδος των ανθρώπινων κοινωνιών ουσιαστική, θα πρέπει να μάθουμε να αναγνωρίζουμε και να αντιπαλεύουμε τόσο τους διάφορους επικίνδυνους φαύλους κύκλους της τεχνοεπιστημονικής προόδου και ανάπτυξης όσο και όλες τις τεχνοκρατικές, εξουσιαστικές δομές, αλλά και τις αποικιοκρατικές βλέψεις των ισχυρών.

Ολων αυτών των ισχυρών που εκμεταλλεύονται αυτούς τους φαύλους κύκλους, για τον κοινωνικό έλεγχο και την κυριαρχία πάνω στον άνθρωπο και τον πλανήτη, και που σίγουρα, βέβαια, είναι κι αυτοί μέσα τους εγκλωβισμένοι. Και για να αναγνωρίζουμε και να αντιπαλεύουμε αυτές τις ύπουλες καταστάσεις, αυτούς τους φαύλους κύκλους «της μύγας», θα πρέπει να μάθουμε να συνδυάζουμε, μέσω της Παιδείας, κριτικά, αντιστασιακά και δημιουργικά, την έγκυρη επιστημονική γνώση, στη βάση της εμπειρίας και του γνήσιου ορθού λόγου, με το συναίσθημα, τη φαντασία, τη διαίσθηση και τον ηθικό στοχασμό και αναστοχασμό.

*καθηγητής Φιλοσοφίας της Τεχνοεπιστήμης στο Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών του ΠΤΔΕ του ΑΠΘ