Χορτασμένη από τη ζωή της, μέσα και έξω από το θέατρο, η Φιλαρέτη Κομνηνού κρατάει αμείωτο το πάθος που την ανέδειξε. Οπως τώρα, που πρωταγωνιστεί στον «Χορό του θανάτου» του Στρίντμπεργκ στο πλευρό του Δημήτρη Καταλειφού.
Μια γοητευτική γυναίκα, ταλαντούχα στη σκηνή και στη ζωή. Την ίδια στιγμή που σε πείθει ότι έχει ανάγκη το θέατρο, την ίδια στιγμή συνειδητοποιείς ότι πάνω απ’ όλα βάζει την προσωπική της ζωή. Είναι καθηγήτρια στο Τμήμα Θεάτρου της Σχολής Καλών Τεχνών στο ΑΠΘ και μέχρι πρόσφατα δίδασκε στη Δραματική Σχολή του Εθνικού Θεάτρου. Το μεγάλο της πάθος είναι τα ταξίδια, θ’ άφηνε ακόμα και το θέατρο για μια ταξιδιωτική εκπομπή…
Προς το παρόν παλεύει λυσσαλέα κάθε βράδυ εναντίον του Δημήτρη Καταλειφού στο θέατρο «Εμπορικόν», πρωταγωνιστώντας στον «Χορό του θανάτου» του Αύγουστου Στρίντμπεργκ. Η Φιλαρέτη Κομνηνού, εχθρός και σύμμαχος στο ριγκ ενός γάμου που άντρας και γυναίκα είναι καταδικασμένοι να υποστούν, ανίκανοι να κατανοήσουν αν η ζωή τους αποτελεί φάρσα ή τραγωδία.
«Πρότεινα το έργο στον Δημήτρη Καταλειφό και η ιδέα τού άρεσε» λέει η Φιλαρέτη Κομνηνού. «Ο Στρίντμπεργκ είναι πιο δαιμόνιος από τον Ιψεν, άναρχος, μια τυραννισμένη ψυχή. Εγραψε το έργο, που αποτελεί πηγή άντλησης υλικού για την επιστήμη της ψυχανάλυσης, με πυρετική ορμή μυαλού και ψυχής μέσα σε 22 μέρες. Ο ιδρυματισμός, το σύνδρομο της Στοκχόλμης κυριαρχούν. Ο καθένας ξέρει ότι στο τέλος θα συνθηκολογήσει αλλά το παιχνίδι θα ξεκινήσει και πάλι».
• Ποιος είναι τελικά πιο δυνατός;
Ο Στρίντμπεργκ υπάρχει μέσα στην Αλις, στον Λοχαγό και στον γιατρό. Ο ίδιος έλεγε: απεχθάνομαι τη γυναίκα, αλλά αυτή η απέχθεια αποτελεί την άλλη όψη της έντρομης έλξης μου προς αυτήν. Μια θυελλώδης σύγκρουση, πάλη σε ριγκ, λες και ακούς τα γκογκ. Η Αλις δεν είναι κοινωνικά ίση, γι’ αυτό τον αντιμετωπίζει πλαγίως, με μηχανισμούς.
Είναι απρόβλεπτη, αλλά συνετή, νηφάλια, «με καθαρό μυαλό ανιχνεύει τα ψέματά του», καιροφυλακτεί και οργανώνει την αντεπίθεσή της. Ο Εντγκαρ, άτομο ματαιωμένο, ονειροβατεί, φαντασιώνεται.
Δεν τον εκτιμά ως αντίπαλο, εύχεται τον θάνατό του γιατί υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας της δικής της αυτοματαίωσης. Τον παντρεύτηκε θυσιάζοντας την επιθυμία της να γίνει ηθοποιός και εισέπραξε το ελάχιστο, το μικροπρεπές.
Τότε όμως μια γυναίκα κινητοποιεί μηχανισμούς εκδίκησης τιμωρώντας ακόμα και τον εαυτό της. Αν νιώσει ότι την υποτιμούν, αποδίδει δικαιοσύνη, πράξη που γίνεται αυτονόητα, χωρίς ενοχές, μοιάζει με φυσικό φαινόμενο.
• Τριάντα δύο χρόνια στο θέατρο. Πώς πέρασαν;
Εζησα εποχές ευλογημένες, απόλυτης ευδαιμονίας. Τα πρώτα χρόνια ήμουν χαϊδεμένη με ρόλους, έργα, φίλους, δασκάλους. Ενα τσουνάμι, δεν προλάβαινες να σκεφτείς, νόμιζες αλαζονικά ότι είναι αυτονόητο, σου χαριζόταν. Δούλεψα στο ΚΘΒΕ τη χρυσή εποχή, τότε που δεν είχε ακόμα ταυτότητα και ήταν πρόσφορο σε τάσεις, πειραματισμούς. Τότε που δοκιμάζονταν νέοι σκηνοθέτες όπως οι Βολανάκης, Χουβαρδάς, Βουτσινάς, Σεβαστίκογλου.
Μπήκα στην «οικογένεια» του Βουτσινά, έζησα για μεγάλο διάστημα υπό την προστασία του. Αυτός ήταν ο δάσκαλός μου, παρόλο που η σχέση μας είχε εντάσεις και συγκρούσεις.
Σήμερα μου λείπει πολύ. Με ξεβόλεψε, με αμφισβήτησε και με ανάγκασε να ξεπεράσω όρια. Μετά ήρθα στην Αθήνα αφήνοντας πίσω πόλη, θέατρο, φίλους, γάμο για να ξεκινήσω τυχοδιωκτικά απ’ την αρχή. Τώρα σκέφτομαι ότι είχα άγνοια κινδύνου ή λειτουργούσε εκείνη η παρορμητική πλευρά μου που αδιαφορούσε για τη συνέπεια, το κόστος.
• Η ίδια παρόρμηση σας οδηγεί μ’ αυτή τη μανία στα ταξίδια;
Το μεγάλο μου ψώνιο είναι να έχω ταξιδιωτική εκπομπή. Θα ήμουν ευτυχής, μη σου πω ότι θα παρατούσα και το θέατρο για ένα διάστημα. Εχω ταξιδέψει σε μέρη δύσκολα με συνθήκες επικίνδυνες.
Στη μέση του Ατλαντικού μ’ ένα καταμαράν, στη ζούγκλα από το Γιουκατάν στο Σαν Κριστόμπαλ στην περιοχή των Ζαπατίστας ή μεσάνυχτα διασχίζοντας με λεωφορείο το Μεξικό όπου μας σταματούσαν αστυνομικοί ψάχνοντας για ναρκωτικά. Κι ενώ φοβόμουν, σκεφτόμουν ότι αυτές είναι εμπειρίες. Καλοί οι ρόλοι, τα θέατρα, αλλά αυτή η περιπέτεια είναι κάτι άλλο. Το καλοκαίρι θα πήγαινα στον Αμαζόνιο αλλά με τα κάπιταλ κοντρόλ η παρέα μου δεν το αποφάσιζε.
Τα χρήματα των ταξιδιών δεν τα λυπάμαι, άλλωστε δεν μένω σε πολυτελή ξενοδοχεία. Ξεχνάς τον εαυτό σου, αυτό το υπερτροφικό «εγώ» που συντηρείς στην καθημερινότητα και αναζητάς την εμπειρία χωρίς καμιά ανάγκη επιβεβαίωσης, γίνεσαι απλός θεατής του κόσμου. Εχω την περιέργεια παιδιού, όπως λέει ένας φίλος, που στο θέατρο δεν τροφοδοτείται πια όσο θα ήθελα.
• Διδάσκετε πολλά χρόνια. Εχετε ανάγκη την επαφή με τους νέους;
Ξεκίνησα δειλά, σχεδόν ερασιτεχνικά, στα τέλη της δεκαετίας του ’90, αλλά με αυξημένη χαρά όσο έβλεπα ότι η ερευνητική δουλειά ανανεώνει και τη δική μου σχέση με το θέατρο. Μέσα από τη διδασκαλία επαναπροσδιορίζεις σημαντικά πράγματα της δουλειάς, ας αφήσουμε που συχνά ένα καλό μάθημα σε κάνει πιο ευτυχισμένη από μια επαγγελματική πρόβα.
• Σ’ ένα τόσο κορεσμένο επάγγελμα όπως του ηθοποιού δεν νιώθετε ότι προετοιμάζετε μελλοντικούς ανέργους;
Ε λοιπόν, η ανεργία δεν φαίνεται να ανακόπτει τη λαχτάρα, το πάθος αυτών των παιδιών να εκφραστούν κι έτσι η απόφασή τους είναι συχνά συνειδητή. Ενας δάσκαλος οφείλει εξαρχής να τοποθετηθεί, να μην αρκεστεί στην ατμόσφαιρα του θερμοκηπίου που χαρακτηρίζει συχνά τις δραματικές σχολές. Φυσικά, μ’ ένα τέτοιο ξεκαθάρισμα γίνεται δυσάρεστος.
Ομως πρέπει να μάθουν ότι ενδεχομένως θα καταναλωθούν, θα αναλωθούν σε οντισιόν, στο κυνηγητό δουλειάς, σε οικονομική δυσπραγία, ότι ίσως χρειαστεί να κάνουν θέατρο χωρίς να πληρώνονται. Την ίδια στιγμή που λες αυτά τα δύσκολα, βλέπεις τη λάμψη στα μάτια τους και αισθάνεσαι ότι δεν έχεις δικαίωμα να τους γειώνεις τόσο πολύ.
Στο κάτω κάτω ας έχει ο καθένας την ευκαιρία να παλέψει για το όνειρό του, να ρισκάρει τις συνέπειες της διεκδίκησης. Κι έτσι ορμάω στο μάθημα να ζήσουμε μαζί τον ηλεκτρισμό, την ψευδαίσθηση του θεάτρου. Μέσα στον ορυμαγδό εμείς ανακαλύπτουμε ξανά την υποκριτική αλφάβητο…
• Ματαιότητα;
Πολλές φορές αναρωτιέμαι γι’ αυτό. Μιλάμε, δοκιμάζουμε, πειραματιζόμαστε ατελείωτες ώρες. Ισως πολλά απ’ αυτά τα παιδιά να μη γίνουν επαγγελματίες, αλλά μαθαίνουν να εκφράζονται. Θα γίνουν πολύ καλοί θεατές στο θέατρο, ευαίσθητοι και πολιτισμένοι άνθρωποι γιατί πολιτισμός είναι η ίδια η καθημερινότητα.
Ο κουλτουριάρης που αναλύει περί τέχνης και την επόμενη στιγμή συμπεριφέρεται στον σύντροφο, τον συνάδελφο, τον ξένο αγενώς και μικροπρεπώς, δεν μου λέει τίποτα. Μη σου πω ότι από τον δηλωμένο εστέτ και διανοούμενο προτιμώ τον λαϊκό άνθρωπο που φέρει από ένστικτο ευπρέπεια, αισθητική, αίσθημα αλληλεγγύης.
• Το θέατρο δεν καταπίνει τη ζωή σας. Πώς τα καταφέρνετε;
Είναι η έμφυτη τάση μου να αποστρέφομαι τη νεύρωση. Ολοι αναζητούμε διεξόδους, το θέατρο βοηθάει, αλλά δεν είναι πανάκεια. Δεν επιτρέπω σε ανθρώπους και πράγματα να ελέγχουν τη ζωή μου. Αν πάει να συμβεί, θυμώνω και ενεργοποιούμαι. Εχω πάθος στη δουλειά, ειδικά στις πρόβες, και συχνά νιώθω ένοχη για τον χρόνο που μου απορροφά.
Οταν διαπιστώσω την εμμονή, θέλω να φεύγω. Δεν την αφήνω να κυριαρχήσει, να με εξουδετερώσει. Επίσης αναζητώ φίλους και έξω από το θέατρο. Είχα ταραχτεί κάποτε διαβάζοντας μια συνέντευξη της Λιβ Ούλμαν, που έλεγε ότι κόντευε εξήντα χρόνων κι όταν την ρώτησαν πώς πέρασε τη ζωή της, σημεία αναφοράς ήταν ρόλοι, ταινίες, καμαρίνια. Και τότε συνειδητοποίησε ότι δεν έζησε.
• Εσείς πάλι φαίνεστε πλήρης.
Είμαι ευτυχής με έρωτες, μητρότητα, ταξίδια, διακοπές, ωραίο φαγητό, παρέα καλών φίλων. Πιστεύω ότι αν δεν ζήσεις, αν δεν χορτάσεις, κάποια στιγμή το έλλειμμα θα παρουσιαστεί κακοφορμισμένο. Οποιος δεν ζήσει αυθεντικά αλλά με την αγωνία να μοιάσει, να μιμηθεί άλλον, θα καταντήσει ψεύτικος, επαρχιώτης, «νεοπλουτίστικος».
• Με τον γιο σας είστε πια συνάδελφοι.
Το συζητούσε με τη γιαγιά του, όχι με εμένα. Μου το ανακοίνωσε ως ντε φάκτο και ναι, δεν ήθελα. Αναρωτήθηκα αν το θέλει πραγματικά ή πρόκειται για την επιρροή ενός παιδικού παιχνιδιού – μεγάλωσε στα παρασκήνια του θεάτρου. Οταν η επιθυμία δεν ανταποκρίνεται σε κάτι που πρέπει να διαθέτεις, θα είσαι συνεχώς ανικανοποίητος. Και τότε βγαίνουν απωθημένα, φταίνε οι άλλοι κ.λπ. Εζησα αυτή την αγωνία μέχρι να τον δω να παίζει, να δίνει εξετάσεις στο Εθνικό και να περνάει. Κι αφού τον παρέδωσα στα χέρια κάποιων δασκάλων, ησύχασα.
Είμαι δίπλα στηρίζοντας διακριτικά. Ο Γιώργος ως παιδί χωρισμένων γονιών έμαθε να είναι αυτάρκης, από έφηβος οργάνωσε τη ζωή του. Ημουν πολύ νέα όταν γεννήθηκε, μεγαλώσαμε σχεδόν μαζί. Μερικές φορές χαζεύω μια φωτογραφία που τον έχω μωρό στην αγκαλιά μου και το βλέμμα μου είναι έντρομο σαν να λέει: Τι είναι αυτό που κρατάω;
Οι παρεμβάσεις στη ζωή και στη δουλειά του απέχουν από το δικό μου σύστημα αρχών. Ακόμα και οι καβγάδες μας δεν είναι μάνας-γιου αλλά φίλων, συναδέλφων. Η δουλειά μάς κάνει μερικές φορές να αντιδικούμε. Είναι όλα τόσο ρευστά, δεν χρειάζεται κανένας φανατισμός στην κρίση για πρόσωπα, ερμηνείες, παραστάσεις. Η επόμενη γενιά, νομοτελειακά, θα ανατρέψει, και μάλιστα καγχάζοντας, αυτό που εσύ τώρα θεωρείς στίγμα, το άπαν στο θέατρο.
• Φαντάζομαι ότι κάποτε ήσασταν πιο μαχητική…
Κάποτε θα έδινα μάχη μέχρι θανάτου για να πείσω κάποιον. Τώρα είμαι ήρεμη, ο χρόνος σε μαθαίνει τη ματαιότητα όλων. Προτιμάς να σιωπάς ή να στρέφεις λίγο την πλάτη. Κάποτε όμως, εκεί που νομίζεις ότι η στωικότητα εγκαταστάθηκε οριστικά, επιστρέφει με τέτοια ορμή ή διεκδίκηση της γνώμης, που αιφνιδιάζομαι.
Αυτό που μου αρέσει περισσότερο στα ταξίδια είναι κάτι στιγμές στο αεροδρόμιο, που περιμένω τράνζιτ την επόμενη πτήση. Κάθομαι σ’ ένα καφέ και ακούω όλες τις γλώσσες του κόσμου, βλέπω ανθρώπους βιαστικούς, χαρούμενους, φλύαρους, πότε μοναχικούς τύπους, πότε οικογένειες.
Μέσα σ’ αυτή τη μοναξιά δεν σκέφτομαι καθόλου εμένα, απολαμβάνω μια μοναδική ευχαρίστηση: να αισθάνομαι ότι είμαι απλώς ένα μικρό μέρος αυτής της ανθρώπινης κοινότητας.
Το θέατρο λειτουργεί θεραπευτικά για όλους μας
• Η πολιτική ερεθίζει την περιέργειά σας;
Για δεκαετίες ζούσαμε σε χειμερία νάρκη, μια εικονική πραγματικότητα και τώρα ήρθε η ώρα της ευθύνης. Δυστυχώς είμαστε ένας λαός που συμπεριφέρεται σαν να βρίσκεται είτε σε πρόωρο γήρας είτε σε εφηβικό παλιμπαιδισμό. Πότε φοβισμένοι, με σύνδρομο κατωτερότητας απέναντι στους Ευρωπαίους και πότε μάγκες κι ό,τι προκύψει.
Μου αρέσει η παλικαριά, η κόντρα, αλλά ως μοναχική επιλογή με το κόστος να μετράει προσωπικά. Οταν πρόκειται για κάτι συλλογικό, υπάρχουν ευθύνες. Η εξυπνάδα είναι να αποφύγεις τη χειραγώγηση, να οδηγήσεις εσύ τα πράγματα, αλλά γι’ αυτό χρειάζεται έγκαιρη προνοητικότητα. Κι ας φτύσουμε αυτή την καραμέλα ότι γεννήσαμε τη δημοκρατία, τον πολιτισμό.
Κι αν τον γεννήσαμε, το «παιδί» το πήραν, το υιοθέτησαν και το μεγάλωσαν άλλοι… Εγιναν λάθη, αλλά ακόμα και τα περιττώματα μπορεί ν’ αποτελέσουν μια καλή κοπριά για ν’ ανθήσει κάτι άλλο. Ας διαμαρτυρόμαστε ελπίζοντας ότι κάποιο αυτί μπορεί ν’ ακούσει.
• Ο καλλιτέχνης πώς μπορεί να διαμαρτυρηθεί;
Τον τελευταίο καιρό αντιδρώ στον καλλιτεχνικό αυτισμό, αισθάνομαι ότι έχω υποχρέωση να αντιδράσω ως πολίτης, όχι μόνο ως καλλιτέχνης. Φυσικά το θέατρο λειτουργεί θεραπευτικά για εμάς και για τους θεατές. Θυμάμαι παίζαμε στο Παλλάς το «Τρίτο στεφάνι», ενώ καιγόταν κυριολεκτικά το Σύνταγμα.
Οι ηθοποιοί πήγαμε με τα πόδια στο θέατρο, δεν περιμέναμε να πατήσει κανείς. Και όμως γέμισε. Πώς ήρθαν; Ποια ανάγκη οδήγησε αυτό τον κόσμο να βρεθεί μέσα σ’ ένα θέατρο επί τέσσερις ώρες; Προφανώς ένα ένστικτο επιβίωσης και αντίστασης σαν αντίδοτο στην επιδημία κατάθλιψης.
Info:
Θέατρο «Εμπορικόν» (Σαρρή 11, Ψυρρή. Τηλ.: 210-3211750 ) «Ο χορός του θανάτου» του Αύγουστου Στρίντμπεργκ. Σκηνοθεσία: Δημήτρης Καταλειφός, Ελένη Σκότη. Μετάφραση: Δήμος Κουβίδης, Σκηνικό – κοστούμια: Μικαέλα Λιακατά, Μουσική: Σταύρος Γασπαράτος, Φωτισμοί: Κατερίνα Μαραγκουδάκη. Ερμηνεύουν: Δημήτρης Καταλειφός, Φιλαρέτη Κομνηνού, Βασίλης Μπισμπίκης.
