Φεστιβάλ Αθηνών: Από τη Σαπφώ στη Λένα Πλάτωνος

Ο φετινός κύκλος διαλέξεων και συζητήσεων του Φεστιβάλ Αθηνών ξεκινάει σήμερα στον χώρο της Πειραιώς 260, συστήνεται με τον τίτλο «Πυγολαμπίδες» και είναι τόσο πρωτότυπος όσο και ουσιαστικός. Μέσα από λογοτελεστικές παρεμβάσεις (lecture-performances), ομιλητές/τριες με διαφορετικές ιδιότητες και εξειδικεύσεις ενεργοποιούν τον λόγο ως μορφή δράσης και έρευνας, προτείνοντας τρόπους να σκεφτούμε εκ νέου και να συζητήσουμε σημαντικά ζητήματα: από την πολιτική και καλλιτεχνική διερεύνηση, την έμφυλη διάσταση της έκφρασης, τη μνήμη της παράστασης, τον εγκλεισμό, την επιμονή και την επιβίωση, την πολιτειότητα και τη συμμετοχή.

«Οσες και όσοι θα ανέβουν στη σκηνή αντιμετωπίζουν τον λόγο ως μόνο μια από τις πλευρές της παρουσίασης, και τον υποστηρίζουν όσο γίνεται με σκηνική ευρηματικότητα. Ετσι έχουμε από διαλέξεις που μπλέκονται με τη συναυλία: όπως το “Κάποιος λέω θα με θυμάται” (30/6), ή η συζήτηση του Μιχαήλ Μαρμαρινού με τη Λένα Πλάτωνος (14/7), ή που χρησιμοποιούν βίντεο ή θεατρική σύμβαση, αλλά και μια βραδιά στο τέλος του φεστιβάλ με τη συμμετοχή εργαζομένων στην ταξιθεσία, η οποία έχει τίτλο “Πού πάνε οι παραστάσεις όταν τελειώσουν” και έχει τη μορφή stand up (27/7)», μας λέει ο Δημήτρης Παπανικολάου, καθηγητής Νεοελληνικών και Πολιτισμικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, που έχει την επιμέλεια.

«Εμπνευση για τον κύκλο πήραμε από ένα παλιό δοκίμιο του Παζολίνι, στο οποίο μιλάει για την “εξαφάνιση των πυγολαμπίδων”. Πυγολαμπίδες είναι, συμβολικά, οι μειονοτικές φωνές και οι μικρές αντιστάσεις. Η εξαφάνισή τους, λέει ο Παζολίνι, θα σήμαινε την ολοκληρωτική νίκη του φασισμού. Πώς μπορούμε, λοιπόν, σήμερα να παραμερίσουμε λίγο τους προβολείς, και να καταφέρουμε να ξαναδούμε το σπάνιο φως των πυγολαμπίδων μέσα στη νύχτα;»

Εχοντας συνεργαστεί για αρκετά χρόνια σε αντίστοιχες φόρμες και ορμώμενες από το Παρίσι, η Κατερίνα Φωτεινάκη συνθέτρια και ερμηνεύτρια με διακρίσεις, δισκογραφία και διεθνείς συνεργασίες και η μουσικολόγος και μουσικός Θεοδώρα Ψυχογυιού, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Σορβόνης εγκαινιάζουν απόψε το ελκυστικό εγχείρημα με τη lecture performance «Κάποιος, λέω, θα με θυμάται – Γυναικείες φωνές από την αρχαιότητα στο σήμερα», τολμώντας να συνδέσουν τη Σαπφώ με σύγχρονες ποιήτριες και τραγουδοποιούς.

«Οταν ο Δημήτρης Παπανικολάου μας προ(σ)κάλεσε να σκεφτούμε τις “Πυγολαμπίδες” του Παζολίνι και του Georges Didi-Huberman, συνειδητοποιήσαμε ότι υπήρχε ένα διαχρονικό νήμα που ένωνε πολλές από τις γυναικείες φωνές που αγαπάμε: μικρές φωτεινές παρουσίες που επιμένουν ακόμα κι όταν κινδυνεύουν να χαθούν. Αυτό που ενοποιεί όλες αυτές τις φωνές δεν είναι τόσο η “γυναικεία δημιουργία” ως κατηγορία όσο ένας ιδιαίτερος τρόπος ύπαρξης της φωνής μέσα στον χρόνο», μας λένε.

«Η Σαπφώ ήταν, αρχέτυπα και σε βάθος χρόνου, η αφετηρία μας, γιατί ενσαρκώνει ήδη αυτό το παράδοξο: μια από τις πιο εμβληματικές ποιητικές φωνές της αρχαιότητας, κι όμως το έργο της έφτασε σε εμάς σχεδόν μόνο μέσα από θραύσματα (αντίθετα από τους αντίστοιχους άνδρες ποιητές). Η φωνή της είναι ταυτόχρονα πανίσχυρη και εύθραυστη· παρούσα και απούσα. Μια μικρή λάμψη –μια πυγολαμπίδα– που επιβιώνει μέσα στους αιώνες».

«Οι γυναικείες φωνές που επιλέξαμε –η Louise Labé, η Gertrude Stein, η Connie Converse, η Αρλέτα, η Αγγελική Ιονάτος, η Λένα Πλάτωνος και άλλες– είναι όλες, με διαφορετικό τρόπο, τέτοιες πυγολαμπίδες: κάποιες λησμονήθηκαν, κάποιες ανακαλύφθηκαν πολύ αργότερα, κάποιες αναγνωρίστηκαν (και αναγνωρίζονται) μόνο εν μέρει. Ολες όμως συνέχισαν και συνεχίζουν κάπως να φωτίζουν, και να αντιστέκονται», μας λένε.

«Δεν θελήσαμε να αφηγηθούμε μια ακόμα “ιστορία γυναικών δημιουργών”. Οχι επειδή αυτή η ιστορία δεν αξίζει να ειπωθεί, αλλά επειδή μας ενδιέφερε κάτι διαφορετικό: να δείξουμε πώς μια φωνή μπορεί να επιβιώνει μέσα στον χρόνο μέσα από ένα ίχνος, ένα χειρόγραφο, μια κασέτα, μια ηχογράφηση, μια νέα ερμηνεία. Κάθε τραγούδι γίνεται ένας ακόμα κρίκος αυτής της αλυσίδας. Γι’ αυτό και διαλέξαμε τον σαπφικό στίχο “Μνάσεσθαί τινά φαμι καί στερον άμμέων” σαν το νήμα της παράστασης. Δεν δηλώνει τη βεβαιότητα της υστεροφημίας, ούτε το (τόσο αρσενικό) μνημείο του ήρωα. Είναι μια πιο ταπεινή αλλά και πιο συγκινητική ελπίδα: “Κάποιος, λέω, θα με θυμάται”. Οχι επειδή η φωνή δεν χάθηκε ποτέ, αλλά επειδή, κάθε φορά που κάποιος την ξανακούει, αυτή ανάβει ξανά σαν μια πυγολαμπίδα μέσα στο σκοτάδι».

Η μεταξύ τους αλληλεπίδραση στηρίζεται σε μια συνενοχή στη σκέψη και ένα κοινό βίωμα της μουσικής «το οποίο θα προσπαθήσουμε να μοιραστούμε με σαφή και παιδαγωγικό τρόπο, μέσω λόγου και μουσικής πράξης», επισημαίνουν. «Επιδιώκουμε το κοινό να κάνει μια δική του πορεία, συναισθημάτων και νοήματος, μια προσωπική αφομοίωση, ενσωμάτωση και εν τέλει οικειοποίηση κάποιων ιδεών και προτάσεων που αγγίζουμε μέσω της περφόρμανς. Θέλουμε να μοιραστούμε αυτές τις ιδέες μέσα από αγαπημένα παραδείγματα καλλιτεχνών και δημιουργιών, και αυτό έχει ταυτόχρονα σκέψη, αγάπη προς αυτές τις μουσικές και την ποίηση, καθώς και δεξιοτεχνία και χιούμορ. Προσδοκούμε μέσω αυτών να δημιουργηθούν οι πιο συμπεριληπτικές συνθήκες ελεύθερης συζήτησης με το κοινό».

info: Πειραιώς 260 – Χώρος Ε, 30 Ιουνίου στις 20.00. Ερμηνεία (φωνή, κιθάρα, κρουστά) – διασκευές – συνθέσεις – επιμέλεια: Κατερίνα Φωτεινάκη. Αφήγηση – επιμέλεια – σχόλια: Θεοδώρα Ψυχογυιού. Σκηνοθεσία – βίντεο: Νικόλας Λακιωτάκης.