Τα Δεκεμβριανά του Βάλια στο επίκεντρο της τραγωδίας

Έχουμε διαβάσει πολλά για τα Δεκεμβριανά του 1944, ιδίως τα τελευταία είκοσι χρόνια, καθώς άνοιξαν πολλά αρχεία, ελληνικά και ξένα, δημόσια και ιδιωτικά, και κυρίως καθώς η σύγχρονη ιστοριογραφία παραμέρισε τις κουρτίνες του Ψυχρού Πολέμου και ανέδειξε τις κοινωνικές και ιστορικές παραμέτρους, κρυφές συμφωνίες, φανερές παραβιάσεις φωτίζοντας εν τέλει την τραγωδία των Δεκεμβριανών.

Το κορυφαίο ίσως ιστορικό συμβάν του ελληνικού 20ού αιώνα σφράγισε την πορεία της χώρας μετά τον Β’ Πόλεμο πολιτικά και γεωπολιτικά, αλλά και επηρέασε βαθιά, υπόγεια, τις συνειδήσεις, τις νοοτροπίες, τους ψυχισμούς· τόσο βαθιά και καθοριστικά που να μπορεί να συγκριθεί μόνο με το πώς βίωσαν οι Ισπανοί δημοκρατικοί, αριστεροί και αναρχικοί, την ήττα στον ισπανικό εμφύλιο.

Παρότι έχω διαβάσει μερικά σημαντικά έργα για την Κατοχή και τα Δεκεμβριανά (από τον Αγγελο Ελεφάντη και τον Χρήστο Χατζηιωσήφ έως τον Μεν. Χαραλαμπίδη και τον Ιάσονα Χανδρινό μεταξύ άλλων), το ημερολόγιο Δεκεμβριανών του ζωγράφου Βάλια Σεμερτζίδη με εντυπωσίασε και με αναστάτωσε πνευματικά, ψυχικά, αισθητικά.

Ο Βάλιας καταγράφει την περίοδο 20 Οκτωβρίου 1944 – 20 Φεβρουαρίου 1945, δηλαδή από την άφιξη του βρετανικού εκστρατευτικού σώματος έως τη μάχη της Αθήνας, την υποχώρηση του ΕΛΑΣ και τη Συμφωνία της Βάρκιζας. Ο ζωγράφος ζει όλα τα γεγονότα από θέση-κλειδί: είναι ο σύνδεσμος-διερμηνέας του Πολιτικού Γραφείου του ΚΚΕ με τους Ρώσους αξιωματικούς της διπλωματικής αντιπροσωπείας, τους Γκριγκόρι Ποπόφ και Νοκολάι Τσερνισόφ. Μπαινοβγαίνει με ελευθέρας στο «Μεγάλη Βρετανία» όπου διαμένουν οι Ρώσοι, συνομιλεί μαζί τους, παρίσταται σε όλες τις συναντήσεις με την ηγεσία του ΚΚΕ. Τον Ιανουάριο 1945 συνοδεύει τον Γιάννη Ζέβγο στη Σόφια και το Βελιγράδι σε συνομιλίες με τους κομμουνιστές ηγέτες Κοστόφ και Τίτο.

Ακρίβεια και αγωνία

Ο Σεμερτζίδης καταγράφει αυστηρά, με ακρίβεια, χωρίς όμως να κρύβει τα αισθήματά του, τον θαυμασμό του για τους νεαρούς μαχητές της Αθήνας, χωρίς να αποκλείει την κριτική ματιά ακόμη και στη συμπεριφορά των κομματικών στελεχών κατά την υποχώρηση: «Ήταν μια σωστή θύελλα, που πέρασε πάνω από τους ανθρώπους που ώς την ώρα εκείνη σφάζονταν και από εκεί και πέρα μαρτυρούσαν. “Όσο σκοτωνόμαστε, μας λέγατε ήρωες και μας θέλατε. Τώρα που χάσαμε τη μάχη, και τραυματισμένους δεν θέλετε να βοηθήσετε”. Βουίζει στ’ αυτιά μου τούτη η φράση ενός αντάρτη νέου που στον δρόμο ζήτησε να μπει στο αυτοκίνητο και ο Χαρίλαος δεν τον άφηνε γιατί το αυτοκίνητο “Είναι γεμάτο απ’ όλες τις μεριές”».

Παντού και διαρκώς παρούσα η αγωνία για την οικογένειά του που έχει εγκαταλείψει αναγκαστικά: «Σκέφτομαι τους δικούς μου. Επίμονα, βασανιστικά, το μυαλό μου στριφογυρίζει εκεί, στο αγοράκι, στη Στέλλα, στη βασανισμένη μάνα, τον γέρο μου, τις αδελφές. Μα ο αγώνας ακόμα θα ‘ναι βασανιστικός, σκληρός…».

Οι εικόνες που μεταφέρει από τους πολυβολισμούς των Σπιτφάιρ στους αμάχους της Κυψέλης, τους όλμους στην Ευελπίδων όπου μένει η οικογένειά του, η τρομερή μοναχική πεζοπορία προς Ελευσίνα μετά το σπάσιμο των γραμμών του ΕΛΑΣ είναι σελίδες μεγάλης δύναμης και αλήθειας γραμμένες σε πέτρα. Είναι σαν να διαβάζεις την «Ιστορία ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα και σίγουρα ανακαλείς το μοναδικό χρονικό «Αθήνα 1941-1945» της Μέλπως Αξιώτη.

Διαβάστε το!

Έχουν εκδοθεί δύο τόμοι από τα ημερολόγια, τα Δεκεμβριανά και τα προπολεμικά χρόνια (1929-39). Θα ακολουθήσουν τα χρόνια του 1940-1944 και οι μέρες του 1944 στο Βουνό.

Τα βιβλία τα οφείλουμε στον καθηγητή ιστορίας της τέχνης, Νίκο Χατζηνικολάου, ο οποίος, οπλισμένος με την επιστημονική του μέθοδο, τη γνώση της βιβλιογραφίας και την αγάπη του για τον ζωγράφο Βάλια Σεμερτζίδη, μας παραδίδει μια υποδειγματική έκδοση, με διαφωτιστική εισαγωγή που θέτει την πολύτιμη μαρτυρία του Βάλια εντός του ιστορικού της πλαισίου.

Το πλαίσιο είναι η συμφωνία Τσόρτσιλ – Στάλιν της 9-17 Οκτωβρίου 1944, που παρέδιδε την Ελλάδα στη σφαίρα επιρροής της Αγγλίας, είναι η άγνοια της ηγεσίας του ΚΚΕ για τη συμφωνία, είναι η αμηχανία και το κενό ενώπιον της άφιξης των ταξιαρχιών του Σκόμπι από την Ιταλία, όπου εμαίνετο ακόμη πόλεμος, είναι η ενσωμάτωση των γερμανοτσολιάδων στην κυβέρνηση Παπανδρέου.

Προχωρούσα την ανάγνωση αργά αργά, μολύβωνα, τσάκιζα, παρακαλούσα να μην τελειώσει. Διαβάστε το.