Όταν ο Ulrich Beck έγραφε πριν από κάποια χρόνια για τη σύγχρονη κοινωνία της διακινδύνευσης, εξηγούσε πως οι απειλές σήμερα είναι παγκοσμιοποιημένες και διασυνδεδεμένες, προτρέποντάς μας να πάρουμε τον δρόμο για μια άλλη νεωτερικότητα, δεδομένου πως η υγεία εδώ και αρκετές δεκαετίες δεν νοείται πια αποκλειστικά ως βιολογικό ή κλινικό φαινόμενο.
Η πανδημία Covid-19, οι δασικές πυρκαγιές, οι πλημμύρες και οι ανθρωπιστικές κρίσεις, οι μεταναστευτικές ροές αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα που έχουν καταστήσει πια σε όλους μας σαφές ότι η ασθένεια και η φροντίδα αποτελούν πρωτίστως κοινωνικά και πολιτισμικά γεγονότα. Μέσα σε αυτή τη λογική είχε αναδυθεί εξάλλου από καιρό η Ανθρωπιστική Ιατρική ως ένα διεπιστημονικό πεδίο που συνδέει την κλινική πρακτική με τις αρχές της κοινωνικής δικαιοσύνης, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της πολιτισμικής κατανόησης και της συλλογικής ανθεκτικότητας. Οι καταστροφές δεν παράγουν άλλωστε μόνο τραύματα και θανάτους αλλά και κοινωνική αποδιοργάνωση, ψυχικό τραύμα, ανισότητες πρόσβασης στην περίθαλψη και κρίσεις εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς.
Η πρόσφατη ίδρυση του Ερευνητικού Ινστιτούτου «Ανθρωπιστική Ιατρική – Διαχείριση Καταστροφών» του ΕΚΠΑ σε συνεργασία με το Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Ιατρική των Καταστροφών και Διαχείριση Κρίσεων Υγείας» του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών αποτελεί μια καινοτόμο ακαδημαϊκή και κοινωνική πρωτοβουλία, ικανή να συνδέσει την επιστημονική γνώση με τις πραγματικές ανάγκες των κοινωνιών που βρίσκονται σε συνθήκες κρίσης και ευαλωτότητας, ενώ παράλληλα αναδεικνύει την ανθρωπιστική ιατρική ως θεσμό διαχείρισης και μετριασμού αυτών των κινδύνων, συνδέοντας την επιστημονική τεχνογνωσία με την κοινωνική ανθεκτικότητα.
Η ανοιχτή συζήτηση που διοργανώθηκε πριν από λίγες εβδομάδες από το νεοσύστατο Ερευνητικό Ινστιτούτο του ΕΚΠΑ και το Cyclades Preservation Fund επικεντρώθηκε σε καίρια ζητήματα, όπως οι ανάγκες, οι προκλήσεις και οι ευκαιρίες γύρω από την ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινοτήτων, φέρνοντάς μας αντιμέτωπους ως πολίτες και ως πολιτεία με το γεγονός πως η υγεία, η ασθένεια και η φροντίδα είναι βαθιά κοινωνικά φαινόμενα, άρρηκτα συνδεδεμένα με την πολιτισμική ταυτότητα, τις κοινωνικές ανισότητες και τις δομές εξουσίας.
Η Παγκόσμια Έκθεση Αξιολόγησης Κινδύνου Καταστροφών για το 2025, με τίτλο «Η ανθεκτικότητα αποδίδει», ανέδειξε τον καθοριστικό ρόλο που διαδραματίζει η ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινοτήτων στη διαχείριση κρίσεων και καταστροφών. Το χτίσιμο ανθεκτικών κοινοτήτων μπορεί να είναι πια προαιρετική επιλογή, αλλά είναι αναγκαία προϋπόθεση για τη μείωση του κινδύνου καταστροφών. Κι όμως βρισκόμαστε πολύ πίσω ως κοινωνία και πολιτεία σε αυτό το πεδίο.
Σαν να μην έχουμε αντιληφθεί πως η ασθένεια -εκτός από βιολογική- είναι και μια κοινωνικά κατασκευασμένη εμπειρία και πως ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη νόσο, τη θεραπεία, την αναπηρία επηρεάζεται από πολιτισμικά πρότυπα, κοινωνικές δομές και σχέσεις εξουσίας.
Συνεπώς η ανθρωπιστική ιατρική δεν θα μπορούσε να περιοριστεί στην παροχή επείγουσας περίθαλψης αλλά να μετεξελιχθεί σε μια πρακτική κοινωνικής αλληλεγγύης που αναγνωρίζει τον ασθενή ως φορέα ιστορίας, πολιτισμού, ταυτότητας και δικαιωμάτων. Οι ανθρωπιστικές παρεμβάσεις είναι καίριας σημασίας διότι λαμβάνουν χώρα σε περιβάλλοντα όπου οι κοινωνικοί δεσμοί έχουν διαρραγεί: προσφυγικοί καταυλισμοί, περιοχές φυσικών καταστροφών, εμπόλεμες ζώνες ή κοινότητες που πλήττονται από ακραία φτώχεια. Σε αυτές τις συνθήκες, η ιατρική φροντίδα αποτελεί ταυτόχρονα πράξη θεραπείας και διαδικασία κοινωνικής ανασυγκρότησης. Συνεπώς ο γιατρός δεν μπορεί πια να λειτουργεί μόνο ως τεχνικός της υγείας αλλά και ως κοινωνικός διαμεσολαβητής μεταξύ βιοϊατρικών γνώσεων και πολιτισμικών πραγματικοτήτων.
Το Ερευνητικό Ινστιτούτο «Ανθρωπιστική Ιατρική – Διαχείριση Καταστροφών» του ΕΚΠΑ, αξιοποιώντας τη μακρόχρονη ακαδημαϊκή δράση του ΠΜΣ Παγκόσμια Υγεία – Ιατρική των Καταστροφών της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, εστιάζει στην ενίσχυση της ανθεκτικότητας των κοινοτήτων για τη διαχείριση κρίσεων και την ετοιμότητα έναντι καταστροφών, μέσα από την εκπαίδευση, την κατάρτιση, τη μεταφορά γνώσης, καθώς και τη διεξαγωγή και προώθηση διεπιστημονικής έρευνας και μελετών.
Έχει περάσει πάνω από μισός αιώνας από τότε που ο Pierre Bourdieu υπογράμμιζε τη σημασία του κοινωνικού κεφαλαίου και των κοινωνικών δικτύων, ενώ ο Michel Foucault αναδείκνυε τον τρόπο με τον οποίο οι θεσμοί της υγείας συνδέονται με μηχανισμούς διακυβέρνησης και διαχείρισης των πληθυσμών.
Η ανθρωπιστική ιατρική – διαχείριση των καταστροφών μπορεί συνεπώς να ιδωθεί ως μια προσπάθεια επαναπροσδιορισμού της βιοπολιτικής προς όφελος της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, μετατοπίζοντας το κέντρο βάρους από τον έλεγχο στην προστασία και συμβάλλοντας καταλυτικά στην ανασυγκρότηση του κοινωνικού κεφαλαίου.
