Ψυχανάλυσέ το: Η προσδοκία της επιστροφής σε μια ιστορική στιγμή

Η ίδρυση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛΑΣ) από τον Αλέξη Τσίπρα παρουσιάστηκε ως εγχείρημα ανασυγκρότησης του προοδευτικού χώρου, με στόχο τη συνάντηση διαφορετικών πολιτικών ρευμάτων που προέρχονται από τη ριζοσπαστική Αριστερά, τη σοσιαλδημοκρατία και την πολιτική οικολογία.

Τι ακριβώς όμως κινητοποιεί επιθυμιακά τους ανθρώπους από διαφορετικές αριστερές παραδόσεις ή από διασπασμένες αριστερές οικογένειες ώστε να συγκλίνουν ξανά γύρω από μια ηγετική φιγούρα; Και γιατί, παρά τις ήττες, τις διαψεύσεις και τις απομαγεύσεις, η μορφή του εξακολουθεί να λειτουργεί ως σημείο αναφοράς; Ή μήπως όχι; Μήπως όμως αυτό που διακινείται γύρω από την ΕΛΑΣ δεν είναι ούτε η επιθυμία του Τσίπρα για τους άλλους ούτε η επιθυμία των άλλων για τον πρώην πρωθυπουργό αλλά τελικά η επιθυμία για ένα χαμένο πολιτικό αντικείμενο, για μια χαμένη ιστορική δυνατότητα;

Με όρους του Ernesto Laclau, ο Τσίπρας μοιάζει, παρά τις διασπάσεις και τις συγκρούσεις, να λειτουργεί ως «κενό σημαίνον» που μπορεί να φιλοξενήσει διαφορετικές και συχνά αντιφατικές προσδοκίες. Είτε ανήκετε σε αυτούς που τον αγαπούν ή τον πιστεύουν είτε σε αυτούς που τον μισούν ή τον αμφισβητούν, ο πρώην πρωθυπουργός δεν είναι απλά ακόμα ένας πολιτικός αρχηγός αλλά το σημείο πάνω στο οποίο προβάλλεται η προσδοκία της επιστροφής σε μια εποχή όπου η Αριστερά έδειχνε ικανή να μετασχηματίσει την κοινωνία. Αυτοί που τον στηρίζουν δηλαδή δεν επιλέγουν κατ’ ανάγκην τον Τσίπρα ως πρόσωπο αλλά τη στιγμή που η Αριστερά έγινε πλειοψηφικό ιστορικό υποκείμενο. Επιστρέφουν δηλαδή σε διαφορετικές φαντασιώσεις που φέρουν το όνομά του.

Την ίδια στιγμή η ονομασία ΕΛΑΣ παραπέμπει στον ιστορικό Ελληνικό Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό (ΕΛΑΣ), έναν από τους ισχυρότερους συμβολικούς τόπους της ελληνικής Αριστεράς. Ανεξάρτητα από τις διαφορετικές ιστορικές αναγνώσεις, ο ΕΛΑΣ παραμένει συνδεδεμένος με έννοιες όπως η αντίσταση, η λαϊκή συμμετοχή, η αυτοοργάνωση και η συλλογική δράση. Ετσι, η αναβίωση του ονόματος στον 21ο αιώνα συνιστά μια προσπάθεια σύνδεσης του παρόντος με ένα ιστορικό παρελθόν. Ενα κόμμα με τέτοια ονομασία επιχειρεί να εμφανιστεί ως κοινότητα μνήμης ενώ ο Τσίπρας εμφανίζεται λιγότερο ως επαναστάτης και περισσότερο ως εγγυητής συνοχής.

Συνεπώς η μετακίνηση στελεχών και ψηφοφόρων προς το νέο εγχείρημα του πρώην πρωθυπουργού μπορεί να ιδωθεί ως αναζήτηση της δυνατότητας να ξαναγίνει πλειοψηφικό ρεύμα εξουσίας και το πρόσωπό του λειτουργεί ως φορέας αυτής της υπόσχεσης. Αυτό όμως δημιουργεί μια αντίφαση καθώς ο πατέρας -με την ψυχαναλυτική έννοια- γίνεται επιθυμητός ακριβώς επειδή απουσιάζει. Αν επιστρέψει πλήρως και εγκατασταθεί ξανά στο κέντρο, τότε μπορεί να επανεμφανιστούν όλες οι παλιές συγκρούσεις που η απουσία του είχε προσωρινά συγκαλύψει. Εξάλλου ο πατέρας στην ψυχανάλυση δεν είναι απλώς το πρόσωπο που αγαπιέται. Είναι η αρχή που εγγυάται ότι υπάρχει τάξη στο συμβολικό σύμπαν.

Οσο για το τι επιθυμεί ο Αλέξης Τσίπρας; Αυτό που ενδεχομένως αναζητά δεν είναι απλώς η επιστροφή στελεχών αλλά η επανασύνδεση με εκείνη τη στιγμή όπου η δική του πολιτική ταυτότητα συνέπιπτε με τη συλλογική επιθυμία ενός μεγάλου κοινωνικού μπλοκ. Με λακανικούς όρους, ο ηγέτης συχνά επιθυμεί να γίνει το αντικείμενο της επιθυμίας του Αλλου. Η προσέλευση παλαιών στελεχών, πρώην αντιπάλων ή αποστασιοποιημένων αριστερών λειτουργεί τότε ως επιβεβαίωση ότι η πολιτική του ταυτότητα παραμένει θελκτική. Δεν τους επιθυμεί άρα απαραίτητα ως συγκεκριμένα πρόσωπα ή πολιτικές τάσεις. Είναι πιθανότερο να επιθυμεί αυτό που η επιστροφή τους σημαίνει: την επιβεβαίωση ότι εξακολουθεί να κατέχει μια κεντρική συμβολική θέση στον χώρο της Αριστεράς.

Από ψυχαναλυτική σκοπιά, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η ΕΛΑΣ επιχειρεί να ανασυστήσει αυτό που ο Lacan ονόμαζε «Ονομα-του-Πατέρα»: μια συμβολική αρχή που οργανώνει το πεδίο και θέτει τάξη εκεί όπου κυριαρχεί η διάσπαση. Θα καταφέρει άραγε ο Αλέξης Τσίπρας να ανασυγκροτήσει ένα συμβολικό κέντρο γύρω από το οποίο θα οργανωθεί ξανά η αριστερή επιθυμία;