Εφηβοι στο κενό χωρίς ορίζοντα ζωής

Ο Εμίλ Ντιρκέμ, από τον 19ο αιώνα, είχε δείξει ότι η αυτοχειρία δεν είναι απλώς ατομική υπόθεση αλλά κοινωνικό γεγονός, εξηγώντας πως η διάρρηξη των συλλογικών δεσμών, η κατάρρευση κοινών πλαισίων νοήματος αυξάνουν την πιθανότητα αυτοκτονικών πράξεων. Οι σημερινοί έφηβοι μεγαλώνουν σε μια κατάσταση δομικής ανομίας, με επισφάλεια, διάλυση των συλλογικοτήτων, διαρκή αξιολόγηση. Δεν βιώνουν δηλαδή απλώς την αγωνία της ενηλικίωσης· βιώνουν την αγωνία μιας υποχρέωσης επιτυχίας σε έναν κόσμο που τους έχει ήδη στερήσει το μέλλον, σε μια κοινωνία που είναι εθισμένη στην απόκτηση τίτλων και ακυρώνει κάθε εναλλακτική διαδρομή τους. Οι αυτοχειρίες είναι δείκτης αποτυχίας της συλλογικής φροντίδας. Το πρόσφατο τραγικό συμβάν της αυτοχειρίας δύο 16χρονων κοριτσιών επανατροφοδότησε τη συζήτηση για την ψυχική υγεία των νέων, το εκπαιδευτικό μας σύστημα, την απουσία ονείρων και πίστης στους θεσμούς. Είχε προηγηθεί μερικές εβδομάδες πριν η αυτοκτονία 17χρονης, η οποία έπεσε στο κενό από τον Ισθμό της Κορίνθου, που μας είχε φέρει αντιμέτωπους με την εγκατάλειψη των εφήβων στον φόβο της αποτυχίας. Η εφηβική οδύνη, που τροφοδοτεί τόσο την αυτοεπιθετικότητα όσο και την ετεροεπιθετικότητα, διαιωνίζεται όταν αφήνουμε τον έφηβο να εγκλωβίζεται σε έναν κόσμο γεμάτο επισφάλεια, μοναξιά και οθόνες. Οταν το ίδιο το σχολείο οργανώνεται γύρω από μια λογική διαρκούς αξιολόγησης και συσσώρευσης επιδόσεων και η οικογένεια συμπιέζεται από οικονομική ανασφάλεια ή υποκύπτουν στο κυνήγι βαθμοθηρίας, οι εξετάσεις φέρουν για τον έφηβο το βάρος πολυετών προσδοκιών ταξικής ανόδου. Η γνώση παύει συνεπώς να είναι πεδίο ανακάλυψης και γίνεται εργαλείο ανταγωνισμού.

Ο μαθητής δεν εκπαιδεύεται να σκέφτεται αλλά να αποδίδει. Δεν μαθαίνει δηλαδή να αντέχει την αποτυχία αλλά να τη φοβάται. Εχουμε ακόμα ένα παρωχημένο εκπαιδευτικό σύστημα με κυρίαρχο τον θεσμό των πανελλαδικών που μας θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα: Σε ποιο βαθμό ένας θεσμός που υποτίθεται ότι υπηρετεί τη γνώση και την κοινωνική κινητικότητα μετατρέπεται σε μηχανισμό ψυχικής εξουθένωσης;

Η ντιρκεϊμική σύνδεση της αυτοκτονίας με τη διάρρηξη της σχέσης ανάμεσα στο άτομο και τη συλλογική τάξη νοήματος μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ. Γνωρίζουμε εξάλλου καλά πως η εφηβεία εμπεριέχει εξ ορισμού μια ερωτοτροπία με τον θάνατο, η οποία συνδέεται με έναν «συμβολικό φόνο», τον φόνο των γονεϊκών μορφοειδώλων, δηλαδή των γονεϊκών αναπαραστάσεων που έχουν δημιουργηθεί ήδη από την παιδική ηλικία και στη συνέχεια έχουν εσωτερικευτεί. Οταν δηλαδή η συμβολική τάξη αδυνατεί να προσφέρει σημεία στήριξης, οι θεσμοί αποσύρονται και οι λέξεις χάνουν τη συνεκτικότητά τους, το υποκείμενο εκτίθεται στο Πραγματικό ως ωμή, ακατέργαστη οδύνη, όπως μας έχει μάθει η λακανική σκέψη. Η αυτοχειρία τότε σε κάποιες περιπτώσεις λειτουργεί ως η έσχατη πράξη νοηματοδότησης ενός αβίωτου κενού. Οσο για τους ψυχολόγους που περιοδεύουν στις σχολικές μονάδες με αποσπασματικές επισκέψεις, δεν μπορούν παρά να αδυνατούν εκ των πραγμάτων να οικοδομήσουν σχέσεις με τους μαθητές. Συνεπώς δεν μπορούν να διακρίνουν καθαρά ανάμεσα στη συνηθισμένη θλίψη στην εφηβεία και την παθολογική κατάθλιψη, κάτι που έχει να κάνει κυρίως με τη διάρκεια, την ένταση και τη λειτουργικότητα του εφήβου μέσα σε μια καθημερινότητα.

Παράλληλα τα μίντια προβαίνουν είτε σε στιγματιστική αναπαραγωγή των απειλητικών εφήβων είτε σε μια επικίνδυνη αναπαραγωγή σημειωμάτων αυτοχειρίας με μουσικές και ποιητικές αναφορές, οι οποίες ενδέχεται να δημιουργήσουν ταύτιση άλλων ψυχικά ευάλωτων εφήβων με την προβαλλόμενη εικόνα. Και γνωρίζουμε καλά πως ο έφηβος αναζητά ατέρμονα μορφές μέσα από τις οποίες θα νοηματοδοτήσει την ψυχική του οδύνη καθώς η εφηβεία είναι η κατ’ εξοχήν περίοδος των ταυτίσεων. Δεν αποκλείεται συνεπώς να επιλέξει μια τέτοια ωραιοποιημένη εκδοχή του δικού του τέλους όταν βρεθεί σε κάποιο αδιέξοδο. Κάθε φορά λοιπόν που λαμβάνει χώρα ένα τέτοιο τραγικό συμβάν, δεν πρέπει να αναρωτηθούμε απλά «τι συνέβη σε αυτό το παιδί;», αλλά να αναρωτηθούμε τι είδους κόσμο δημιουργήσαμε ώστε ένα παιδί να μην μπορεί να βρει τη θέση του μέσα σε αυτόν. Ας τελειώνουμε επιτέλους με αυτό το εκπαιδευτικό σύστημα. Ας τελειώνουμε με τις πανελλαδικές και ας ενθαρρύνουμε την εφηβική ονειροπόληση.