Δημήτρης Καραντζάς στην «Εφ.Συν»: «Το σχέδιο πέτυχε: κατεσταλμένοι, υπακούμε και περιμένουμε»

Ο Δημήτρης Καραντζάς έρχεται από έναν χειμώνα που πέρασε με τη Σάρα Κέιν («Cleansed» στο Ίδρυμα Κακογιάννης) και πάει προς ένα καλοκαίρι που θα το περάσει με την «Άλκηστη» του Ευριπίδη (στην παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου, με πρώτο σταθμό το αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, 17 και 18 Ιουλίου). Φυσικά ο αρχαίος τραγωδός ουδεμία σχέση έχει με την εικονοκλαστική και μοιραία Αγγλίδα δραματουργό που αν δεν είχε αυτοκτονήσει το 1999 θα ζούσε ακόμα, όμως στο σύμπαν των ενδιαφερόντων αυτού του σκηνοθέτη (στα 39 του ακόμα κι ας έχει διανύσει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα 15ετία) τίποτα δεν είναι τυχαίο και τίποτα δεν είναι «απολιτίκ». Ανεξαρτήτως εποχής, τον ενδιαφέρουν, όπως λέει κι εδώ, τα έργα που μοιάζουν πιο αμφίσημα κι αινιγματικά. Τα προσεγγίζει κατά κανόνα θαρραλέα με άγνοια… κινδύνου, προσφέροντας μια νέα, πάντα ενδιαφέρουσα ανάγνωση στον πυρήνα της οποίας υπάρχει ευδιάκριτη πολιτική άποψη. Αυτό μου αρέσει εμένα στον Καραντζά κι αυτό δεν αρέσει προφανώς σε άλλους. Πάντως κι αυτή η «Άλκηστις» με την Ηρώ Μπέζου στον ρόλο και «Άδμητο» τον Γιάννη Νιάρρο, η οποία «ενορχηστρώνεται ως σκηνικό πείραμα, όπου η μουσική, ο ήχος, η κίνηση και η ακροβασία του θεατρικού ύφους συνυπάρχουν οργανικά, δημιουργώντας έναν κόσμο ρευστό, οριακό και διαρκώς μεταβαλλόμενο» έχει κάτι άλλο να μας επισημάνει. Και φαίνεται ήδη από την πρώτη απάντηση του συνομιλητή μας σ’ αυτή την κουβέντα.

Γιατί διαβάζεις τη θυσία της Άλκηστης ως «γυναικοκτονία, νομιμοποιημένη από την κοινωνική και πολιτική τάξη» και όχι ως υπέρτατη πράξη έρωτα;

Ο Ευριπίδης γράφει, σε μια περίοδο ευμάρειας και υπεροχής της Αθήνας, μια καταγγελτική ειρωνική τραγωδία με βαθιά άναρχο και τολμηρό τρόπο, πολλά αινίγματα και πολλές παγίδες. Μια απ’ αυτές είναι η «απόφαση» της Άλκηστης. Ο Άδμητος βρίσκεται αντιμέτωπος με μια «κατάρα θανάτου», όσο η βασιλεία του βρίσκεται σε απόλυτη επέκταση και ανάπτυξη. Προκειμένου να γλιτώσει απ’ αυτήν, ρωτάει τους φίλους, τον πατέρα και τη μητέρα του και τέλος τη γυναίκα του αν θα πέθαιναν αντί γι’ αυτόν. Δέχεται να θυσιαστεί μόνον η Άλκηστις. Όμως για μένα η λέξη «δέχεται» χρήζει ιδιαίτερης προσοχής. Η Άλκηστις αν δεν δεχτεί να πεθάνει είναι σαν να «προκαλεί» τον θάνατο του Άδμητου. Τον θάνατο ενός επιτυχημένου βασιλιά, άνδρα και οδηγού. Η Άλκηστις δηλαδή οφείλει να πεθάνει. Για να σώσει ένα βασίλειο. Για να μη σκοτώσει έναν «χρήσιμο» για την κοινωνία. Άλλωστε εκείνη την εποχή, μια γυναίκα μπορούσε να είναι κόρη, σύζυγος ή μητέρα και τίποτε άλλο χρήσιμο. Στον λόγο της πριν πεθάνει έχει απόλυτη επίγνωση της θέσης της και της αδικίας που υφίσταται και αυτό μάλιστα ο συγγραφέας τη βάζει να το κάνει δημόσια, ενώπιον του Χορού. Όμως υπάρχει και κάτι ακόμα. Από την ώρα που ο πιο αγαπημένος σου επιθυμεί τον θάνατό σου για να σώσει τη ζωή του, όλα αποκόπτονται, δεν υπάρχει τίποτα πια που να θυμίζει αγάπη. Οι ζωές δεν παζαρεύονται. Για την Άλκηστη, σ’ αυτόν τον ακραίο ανδροκρατούμενο τόπο που φτάνει στο σημείο να σκοτώνει γυναίκες για να ζήσει, δεν υπάρχει ησυχία άλλη από τον Θάνατο. Αλληγορικά δηλαδή βρίσκω ότι η γυναίκα της εποχής του έργου βρίσκει διέξοδο μόνο στον Θάνατο. Είναι σαν μια σπρωγμένη επιθυμία της για ελευθερία και έξοδο από τον τόσο στενά υπολογιστικό πατριαρχικό κόσμο. Γι’ αυτό και η επιστροφή/ανάστασή της από τον Ηρακλή κατ’ εμέ είναι πιο βίαιη κι από τον θάνατό της. Γιατί δεν της επιτρέπουν ούτε αυτή τη διέξοδο. Γνωρίζω φυσικά ότι πολλές μελέτες κι αναλυτές βρίσκουν την πράξη της Άλκηστης ως την απόλυτη απόδειξη αγάπης και αφοσίωσης, αλλά οι μελέτες αυτές αντανακλούν την εποχή τους και τους δικούς τους ηθικούς κώδικες, που ήταν ακόμη πιο συντηρητικοί κι αναγνώριζαν ακόμα λιγότερα -από τα ελάχιστα- δικαιώματα των γυναικών σήμερα.

Πιστεύεις ότι και οι σύγχρονες κοινωνίες εξακολουθούν να λειτουργούν πάνω στις θυσίες των πιο αδύναμων;

Όλο το κοινωνικό και πολιτικό παιχνίδι βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην εξόντωση και τον αφανισμό του πιο αδύναμου, αυτού που δεν αναγνωρίζεται ως ισότιμος, αυτού που δεν έχει κάνει τις σωστές κολεγιές και συμμαχίες.

Αυτό το βλέπουμε και στην αρρωστημένη παντοκρατορία των δολοφόνων χωρών ΗΠΑ και Ισραήλ με τη Γάζα, το Ιράν, τον Λίβανο και με ό,τι άλλο βρουν να εξαλείψουν για να αναπτύξουν περαιτέρω τη δύναμή τους. Αυτό επίσης το βλέπουμε στο πώς, σε κοινή θέα, οι άντρες μιλούν στις γυναίκες ή για τις γυναίκες, στο πώς οι ομοφοβικές επιθέσεις επικροτούνται από το μεγαλύτερο ποσοστό της κοινωνίας μας. Ο ισχυρός βρίσκει πάντα τη δικαίωση και την ανάπτυξη της δύναμής του χτυπώντας πάντα τον αδύναμο και ποτέ τον ισότιμο. Και αυτό αποκαλύπτει το «λίγο» της ύπαρξής του.

Σ’ ενδιαφέρουν περισσότερο η στάση και η ενοχή του Άδμητου ή η συλλογική ευθύνη μιας κοινωνίας που παρακολουθεί τη θυσία χωρίς να αντιδρά;

Στο έργο παίζουν πολύ ισχυρό ρόλο και τα δύο. Αν δεν καταφέρεις να κάνεις ανάγλυφη τη στάση του Άδμητου, δεν μπορείς να μιλήσεις για τη συλλογική ευθύνη. Οπότε η παράσταση παρακολουθεί από κοντά και τα δύο για να αναδείξει τη συνενοχή όλων στον θάνατο της Άλκηστης. Υπάρχει επί σκηνής μια κοινωνία που θρηνεί, που ψάλλει ύμνους αγιοποίησης της γυναίκας-πρότυπο που θυσιάστηκε για τον άντρα της, αλλά που, επί της ουσίας, ανακουφίζεται γιατί έχει ακόμα τον βασιλιά της και δεν θα αλλάξει τίποτα από τα κεκτημένα της. Είναι μια κοινωνία που απενοχοποιείται μέσα από τη «συμπόνια». Μια κοινωνία τεράτων. Σαν τη δική μας. Ποιος δεν έχει δει τη live μετάδοση του αφανισμού, της γενοκτονίας των Παλαιστινίων, τις γυναικοκτονίες δίπλα μας που θα μπορούσαμε να προλάβουμε, τα ατιμώρητα σκάνδαλα της κυβέρνησής μας που παρακολουθεί όποιον θέλει, μοιράζει λεφτά όπου γουστάρει -συμπτωματικά μόνο σε «γαλάζια» παιδιά-, παρεμβαίνει σε δικαστικές αποφάσεις. Ποιος δεν τα έχει δει αυτά; Αλλά η εποχή μας είναι ποστ στο Facebook, χάσταγκ «March to Gaza», και κάπου εκεί τελειώνει το χρέος μας. Ο ατομικισμός μας μάς έχει απονεκρώσει εγκεφαλικά. Το σχέδιο έχει πετύχει. Εχουμε κατασταλεί, υπακούμε και περιμένουμε. Οι πιο «ευαίσθητοι» γράφουμε και μια κουβέντα. Αλλά τα μεγάλα κεφάλια της εποχής μας (πολιτικοί και μεγαλοεπιχειρηματίες – δηλαδή πολιτικοί) έχουν κάνει τα πάντα για να πετύχουν τον μιθριδατισμό μας στη βία. Τους θεωρώ δαιμόνιους και δυστυχώς τρομερά επιτυχημένους.

«Αν δεν υπήρχε τόση κοινωνική αδιαφορία δεν θα έβρισκε έδαφος η Ακροδεξιά να κάνει περίπατο»

Σε ανησυχεί περισσότερο σήμερα η άνοδος της Ακροδεξιάς ή η γενικευμένη κοινωνική αδιαφορία;

Μα αν δεν υπήρχε τόση κοινωνική αδιαφορία δεν θα έβρισκε έδαφος η Ακροδεξιά να κάνει περίπατο, να προσελκύει και να φανατίζει όλο και πιο πολύ. Ο ρατσισμός, η ομοφοβία, ο μισαναπηρισμός δεν είναι θέματα γούστου. Είναι βαθιά έλλειψη κοινωνικής συνείδησης και ο μη έχων αυτή τη συνείδηση μπορεί να γίνει πιόνι στα χέρια των δυνατών και δυνάμει δολοφόνος.

Στο θέατρό σου υπάρχει συχνά κάτι πολύ σωματικό αλλά και σαφώς πολιτικό. Πιστεύεις ότι το σώμα «λέει» σήμερα πολιτικές αλήθειες που οι λέξεις δεν μπορούν να πουν;

Το σώμα έχει κάτι αντικειμενικό. Λέει την αλήθεια της ιστορίας του και της εμπειρίας του. Φέρνω στον νου μου μια σκηνή από την ταινία του Μπέλα Ταρ «Οι αρμονίες του Βερκμάιστερ». Σε ένα χωριό, ένα εξαγριωμένο πλήθος (που δεν έχει καταλάβει την αιτία της δυστυχίας του) ορμάει σ’ ένα νοσοκομείο, χτυπάει τους ασθενείς, τους πετάει από τα κρεβάτια, τους σκοτώνει και κάποια στιγμή ύστερα από ώρα βίας, φτάνουν σ’ ένα μπάνιο, τραβάνε μια κουρτίνα και βλέπουν γυμνό έναν αποστεωμένο ηλικιωμένο, γερμένο, κυρτό, να τους κοιτάζει. Απλά να τους κοιτάζει, στραμμένος προς αυτούς, χωρίς να αντιδρά ή να αμύνεται. Εκεί το πλήθος σταματά, δεν τον πειράζει και τρέπεται σε φυγή. Σαν να συλλαμβάνει το λίγο και το άδικο της πράξης και της ύπαρξής του. Αυτή η σκηνή δεν θα μπορούσε να είναι ίδια αν είχε λόγο και επιχειρήματα. Βέβαια ο Μπέλα Ταρ ήταν ανθρωπιστής και ρομαντικός και αυτές οι έννοιες πλέον διώκονται.

Έχεις πει ότι σ’ ενδιαφέρουν τα έργα που βρίσκονται «σε κρίση μορφής». Τι αναζητάς; Μήπως απαντήσεις και στην κρίση ταυτότητας της σύγχρονης κοινωνίας;

Με ενδιαφέρουν πολλών ειδών έργα. Έχω μια παραπάνω αδυναμία σε έργα που θεωρούνται πιο πρωτόλεια, πιο αινιγματικά, πιο αμφίσημα. Σε έργα που αν δεν βρεις εσύ έναν πυρήνα και ένα ερώτημα δεν μπορείς να τα ανεβάσεις. Νομίζω ότι αναζητώ να μπω σε έναν πυρετό σκέψης κοντινό με αυτόν που είχαν οι συγγραφείς όταν τα έγραφαν. Να υποψιαστώ κάτι από τη στιγμή της σύλληψης και της δημιουργίας τους. Πώς σκεφτόταν ο Κολτές γράφοντας τον «Τσούκο» ενώ ήξερε ότι πεθαίνει, πώς προσπαθούσε να μεταβολίσει η Σάρα Κέιν τη βία γύρω της και τη μεταμόρφωνε σε αγάπη και σε ηλιοτρόπια που ανθίζουν; Προσπαθώντας να αγγίξω αυτές τις πτυχές, υποθέτω ότι προσπαθώ να καταλάβω κάτι για τη ζωή, για την ύπαρξη, για το πώς θα αντέξω και θα πάρω δύναμη σε έναν τόσο ρευστό και ασταθή κόσμο.

Η ξεκάθαρη πολιτική σου πρόταση σε κάθε έργο έχει κατά καιρούς γίνει αιτία να δεχτείς σφοδρή κριτική. Ενοχλείσαι ή αντίθετα το βρίσκεις αναμενόμενο κόστος;

Γέλασα πολύ όταν το ’22 στους «Πέρσες» διάβασα διάφορα δεξιά διαδικτυακά τρολ να λένε ότι ένιωσαν σαν να βρίσκονται σε συνέλευση της ΑΝΤΑΡΣΥΑ. Μάλλον πολύ συχνά οι εθνικιστές-φιλέλληνες δεν έχουν γνώση της αρχαίας ελληνικής γραμματείας και των ιδεών της. Από κει και πέρα αν στοχευμένα επαγγελματίες κριτικοί επιλέγουν να αποδομήσουν εμπαθώς τη δουλειά μου με βάση την πολιτική μου ματιά, αυτό χαρακτηρίζει εκείνους και τα αφεντικά τους. Εγώ ως δημιουργός στη σκηνή θα μεταφέρω τις ιδέες μου, με όποιο κόστος.

Πολλοί νέοι άνθρωποι σήμερα μοιάζουν να ζουν ανάμεσα στην οργή και στην παραίτηση ή στον συμβιβασμό. Το αναγνωρίζεις αυτό και στη γενιά σου;

Η γενιά μου πέρασε πολλά σκαμπανεβάσματα. Ξεκινήσαμε με την πλάνη της ευμάρειας -νεοπλουτισμός, ΠΑΣΟΚ, μπουζούκια και Κωστόπουλος-, μετά είδαμε την κατρακύλα, πήγαμε στη «λιτότητα» και στο δημοψήφισμα, φτάσαμε στην πτώχευση και συνεχίσαμε με Covid και επιχείρηση καταστολής που πέτυχε και φτάσαμε στην πιο επικίνδυνη και καθεστωτική κυβέρνηση που υπήρξε στην Ελλάδα από τη Μεταπολίτευση και μετά. Είναι γερά τα χτυπήματα και ελάχιστη η αντοχή. Δεν ξέρω τι νιώθω. Σίγουρα μούδιασμα, αδικία και οργή που έχω πέσει κι εγώ θύμα της παγκόσμιας καταστολής. Δεν ξέρω αν η νέα γενιά που μεγαλώνει στον πλήρη έλεγχο και την υπακοή θα ξυπνήσει ή θα κοιμηθεί ακόμα πιο βαθιά. Εύχομαι το πρώτο, μπας και ξυπνήσει κι εμάς. Αν ξυπνήσουμε.

i: Περισσότερες πληροφορίες: https://aefestival.gr/festival_events/alkistis/