Ακούγοντας ομιλίες του ΚΚΕ νοσταλγώ τις παλιές βεβαιότητες που τώρα μόνο το χιλιαστικό του ιερατείο εκφράζει: μία εργατική τάξη, ένα το κόμμα της, μία η παντοδύναμη θεωρία που εξηγεί και τις κοινωνικές διεργασίες και την ιστορική κίνηση. Αλλά τα πράγματα άλλαξαν. Έχει χαθεί η στέρεη σύνθεση της εργατικής τάξης σε μεγάλα παραγωγικά κέντρα, σε εργοστάσια, εργοτάξια, αγροτικές μονάδες. Αν, κατά τον Καστοριάδη, ο καπιταλισμός δημιούργησε τους ρόλους του επιχειρηματία του ρίσκου, του έντιμου δημόσιου λειτουργού και του αυστηρού δικαστή, θα λέγαμε ότι το συμβολικό επάγγελμα του νεοφιλελευθερισμού είναι ο ντελιβεράς. Η οικονομία των υπηρεσιών στηρίζεται σε επισφαλείς και part-time δουλειές, στην ευελιξία και κινητικότητα, στη αδυναμία εργασιακού προγραμματισμού και ασφάλειας. Οι διάφορες «επιμορφώσεις» προετοιμάζουν εργαζόμενους χωρίς μονιμότητα ή εργασιακή ικανοποίηση. Έτσι χάνεται η περηφάνια του επαγγέλματος ή της τέχνης που οδηγούσε στις συνδικαλιστικές και πολιτικές συσσωματώσεις.
Η παραγωγική διαδικασία του ύστερου καπιταλισμού με τις δικτυώσεις, τις οριζόντιες συνεργασίες και την απαίτηση ικανοτήτων επικοινωνίας δημιουργούν έναν εξατομικευμένο, αγχωμένο, φοβισμένο άνθρωπο. Οι πολίτες είναι εύπλαστοι και εύθραυστοι, επιθετικά εγωιστές και απελπισμένα μελαγχολικοί. Σαγηνεύονται και συγχρόνως φοβούνται, είναι υποκείμενα καταναλωτικής ελευθερίας και συγχρόνως υπάκουοι υπήκοοι. Οι εργαζόμενοι δεν έχουν την ασφάλεια της ταξικής θέσης που τους έδινε έναν ιδεολογικό μπούσουλα. Η αγωνιστική ευφορία του 20ού αιώνα έχει αντικατασταθεί από την κυνική αδιαφορία. Κατακερματίζονται λοιπόν οι εργαζόμενοι σε πολλαπλές ομάδες και σύνολα συμφερόντων, ιδεολογιών και τάσεων. Οι ταξικές ιεραρχίες αντικαθίστανται ή επικαθορίζονται από ιδεολογικές, πολιτισμικές ή ιστορικές επιλογές που οδηγούν στη δημιουργία εξατομικευμένων και πολεμικών ταυτοτήτων. Άμεσο αποτέλεσμα είναι η μακροχρόνια κρίση πολιτικής εκπροσώπησης. Συμπτώματά της αποτελούν η παρακμή της κομματικής μορφής, η αποδυνάμωση του παραδοσιακού δικομματισμού, η σύγκλιση της Κεντροαριστεράς με την Κεντροδεξιά, η αποπολιτικοποίηση της νεολαίας, η γενικότερη έλλειψη εμπιστοσύνης στο πολιτικό σύστημα και η απομαζικοποίηση και απονομιμοποίηση του συνδικαλισμού. Αλλά οι αριστερές διακηρύξεις και τα μανιφέστα δεν ασχολούνται με αυτές τις κοσμογονικές αλλαγές, βασικό παράγοντα για τις ήττες της Αριστεράς και τη μελαγχολία των αριστερών.
Ο υπαρκτός σοσιαλισμός και η σοσιαλδημοκρατία, οι δύο μεγάλες εκφάνσεις της Αριστεράς, απέτυχαν. Η έλλειψη δημοκρατίας και οι αδυναμίες του συγκεντρωτικού οικονομικού μοντέλου οδήγησαν τα κομμουνιστικά κράτη στην παρακμή και την πτώση. Η σοσιαλδημοκρατία ήταν το μεγάλο ευρωπαϊκό επίτευγμα του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα. Το κοινωνικό κράτος, ένας εύθραυστος συνδυασμός καπιταλισμού και δημοκρατίας, κατάκτηση των εργατικών αγώνων αλλά και παραχώρηση του καπιταλισμού. Το 1989 τα μεγάλα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα υιοθέτησαν τον νεοφιλελευθερισμό: συρρίκνωσαν το κοινωνικό κράτος, ιδιωτικοποίησαν τις δημόσιες επιχειρήσεις και τα κοινά αγαθά, απορρύθμισαν τις αγορές, περιόρισαν και περιφρόνησαν τη δημοκρατία. Το ΠΑΣΟΚ του Σημίτη ακολούθησε τον Μπλερ και τον Σρέντερ. Η «ΠΑΣΟΚοποίηση», η διαλυτική παρακμή ενός κυρίαρχου κόμματος, ήταν αναπόφευκτο αποτέλεσμα της ιδεολογικής αποστασίας των σοσιαλδημοκρατών.
Η δογματική Αριστερά, μαρξιστική ή μη, έμεινε προσκολλημένη σε μια συγκεντρωτική και απαρχαιωμένη αντίληψη της εξουσίας, παρά τους θεωρητικούς και τακτικούς περιορισμούς της. Επιλέγει να μιλά στο ποίμνιό της. Στις πανεπιστημιακές αίθουσες και στις πλατείες, η ακαδημαϊκή Αριστερά επαναλαμβάνει παλιές πεποιθήσεις και κλισέ και αποφεύγει να δοκιμάσει τα επιχειρήματά της στην πράξη. Η ενεργός Αριστερά στήνει τον πάγκο της με γενικόλογα μανιφέστα και κοινότοπες διακηρύξεις copy-paste μορφής. Αν ο κόσμος δεν ακολουθεί τις συνταγές τόσο το χειρότερο για τον κόσμο. Μια πλευρά δεν ενδιαφέρεται για την εξουσία αλλά για την αγνότητα των πεποιθήσεών της. Μια άλλη μόνο για την εξουσία χωρίς συναρπαστικό όραμα και προωθητικό ορίζοντα. Έτσι οδηγούμαστε στην «αριστερή μελαγχολία» και στον «ναρκισσισμό των μικρών διαφορών». Είναι χαρακτηριστικά όσων έριξαν την κυβέρνηση τον Ιούλιο 2015 και μετά δημιούργησαν τα πρώτα θραύσματα του ΣΥΡΙΖΑ. Το endgame ολοκληρώνεται τώρα με τη διάλυση της Νέας Αριστεράς, την εντροπία και εσωτερική έκρηξη των υπολειμμάτων του ΣΥΡΙΖΑ και την αποκήρυξη από τον ιστορικό του ηγέτη. Έχουμε μελαγχολία και ναρκισσισμούς 2.0.
Σύμφωνα με την ψυχαναλυτική θεωρία, το πένθος για τον χαμό ενός αντικειμένου αγάπης είναι απελευθερωτικό. Μετά το τέλος της η λίμπιντο αποσύρεται από το χαμένο αντικείμενο και μετατίθεται αλλού. Η μελαγχολία είναι αποτέλεσμα μιας αποτυχημένης και ανολοκλήρωτης περιόδου πένθους. Η λίμπιντο εστιάζεται μόνιμα στο Εγώ εδραιώνοντας την ταύτισή του με το χαμένο αντικείμενο. Ο Βάλτερ Μπένγιαμιν αποκάλεσε «αριστερή μελαγχολία» τη συμπεριφορά του επαναστάτη που είναι προσκολλημένος σε μια συγκεκριμένη πολιτική ανάλυση ή ιδεώδες –ακόμη και στην αποτυχία του ιδεώδους– και όχι στο να αρπάζει τις ευκαιρίες για ριζική αλλαγή στο παρόν. Ο Μπένγιαμιν ζήτησε από την Αριστερά να αδράξει τον «τωρινό χρόνο». Δυστυχώς, μέρος της Αριστεράς είναι ναρκισσιστικά καθηλωμένη στο χαμένο αντικείμενό της – τη ριζική αλλαγή ή, κατά περίπτωση, την προσωπική επιτυχία. Η αριστερή μελαγχολία οδηγεί αναπόφευκτα στον «ναρκισσισμό των μικρών διαφορών», τη διάσπαση, τις ατελείωτες συγκρούσεις, τις καταγγελίες των πρώην συντρόφων. Οι επιθέσεις στον κοντινότερο σύντροφο, που βιώνεται ως απειλητικός σωσίας, μπορούν να είναι πιο μοχθηρές από εκείνες στον εχθρό. Για τον Ζακ Λακάν, ο ναρκισσισμός του χαμένου αντικειμένου σημαίνει ότι για να πιστέψει το υποκείμενο σε ένα ιδεώδες πρέπει να πεισθεί πως δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί. Οι φοιτητές τον Μάη ’68 στο Παρίσι θέλουν «έναν νέο αφέντη». Η αριστερή μελαγχολία προδίδει τον κόσμο για χάρη παλιών, ατελέσφορων, ατεκμηρίωτων βεβαιοτήτων. Εδώ βρίσκουμε τις σκληρές επιθέσεις από πρώην συντρόφους στον Τσίπρα αλλά και την πιο ευγενή αλλά εξίσου απαξιωτική δήλωση της ΕΛΑΣ ότι δεν έχει «όμορους χώρους» και δεν θέλουν παλιούς συνεργάτες αλλά άτομα. Χρειάζεται καταλλαγή.
Συνεχίζουμε.
Εξουσία
Η δογματική Αριστερά, μαρξιστική ή μη, έμεινε προσκολλημένη σε μια συγκεντρωτική και απαρχαιωμένη αντίληψη της εξουσίας, παρά τους θεωρητικούς και τακτικούς περιορισμούς της. Επιλέγει να μιλά στο ποίμνιό της
*Καθηγητής Πανεπιστημίου Λονδίνου
