Ο Τραμπ στην κατηφόρα της νεοφιλελεύθερης αδράνειας

Ο Τραμπ είναι αποτέλεσμα της βαθιάς, ιστορικής πολυκρίσης της Αμερικής και ταυτόχρονα καταλύτης που την οξύνει.

Οι ΗΠΑ έχουν ένα πρόβλημα και αυτό δεν είναι οι ανύπαρκτες ικανότητες του Τραμπ, ούτε ότι έχει μαζέψει γύρω του ένα τσούρμο φανατικούς. Το πρόβλημα της Αμερικής είναι ότι δεν υπάρχουν πια μηχανισμοί που θα διορθώνουν τις συνεχείς αυτοσχεδιαστικές κινήσεις αυτής της κυβέρνησης και θα τις εντάξουν σε μια ενιαία στρατηγική.

Το κεφάλαιο το ίδιο δεν έχει στρατηγική, δρα με βάση το κέρδος εδώ και τώρα, όχι κάποιους μακροπρόθεσμους στόχους. Ο μηχανισμός, που αναγκάζει το κεφάλαιο να αποκτήσει τέτοιους στόχους και να υπερβεί τους ανταγωνισμούς μεταξύ ατομικών κεφαλαίων πριν αυτοί αποβούν καταστροφικοί, είναι το κράτος.

Το κράτος είναι το πραγματικό κόμμα της αστικής τάξης, είναι δηλαδή όντως στρατηγείο. Μικρές μόνο διαφοροποιήσεις προσθέτει το ποιο κόμμα είναι στην κυβέρνηση. Και στην περίπτωση των ΗΠΑ, ο κρατικός μηχανισμός είναι επίσης ο ηγέτης των παγκόσμιων κεφαλαίων και δημιουργεί τις γενικές προϋποθέσεις για την ευρύτερη κερδοφορία των εκάστοτε εθνικών κεφαλαίων. Ή τουλάχιστον έτσι γινόταν μέχρι πρόσφατα.

Για παράδειγμα, στο εσωτερικό των ΗΠΑ, το κράτος καθόριζε ποιες είναι οι περιοχές που πρέπει να αναπτυχθούν και τους άξονες της αξιοποίησης: το Τέξας λ.χ., τη δεκαετία του ’40 ήταν από τις φτωχότερες κατά κεφαλήν πολιτείες. Σήμερα είναι μια από τις πλουσιότερες πολιτείες που δεν βασίζεται πια μόνο στα πετρέλαια και την κτηνοτροφία αλλά έχει την υψηλή τεχνολογία και τα οπλικά συστήματα. Αυτό δεν έγινε από μόνο του, ούτε με πρωτοβουλία ιδιωτικών κεφαλαίων. Στο Τέξας είναι τα κεντρικά της ΝΑSΑ, υπάρχουν μεγάλες στρατιωτικές εγκαταστάσεις, δόθηκαν φοροαπαλλαγές για τεχνολογία και πανεπιστήμια – οι εταιρείες ακολούθησαν.

Στο εξωτερικό πάλι ήταν το αμερικάνικο κράτος και οι μηχανισμοί του που καθόριζαν τους στρατηγικούς στόχους. Ποιες είναι οι κρίσιμες περιοχές του πλανήτη και γιατί. Πώς ο στρατός, η διπλωματία και οι μυστικές υπηρεσίες θα τις υπερασπίσουν ή θα τους επιτεθούν. Ποιοι επιτρέπεται να εκμεταλλευτούν τις ευκαιρίες που παρουσιάζονται και μέσα σε ποια όρια.

Η ηγεμονία δεν είναι δωρεάν

Είναι ένα ερώτημα τι και πώς από τα παραπάνω κάνει ο Τραμπ. Αλλά δεν είναι μόνο αυτός: η έλλειψη στρατηγικών στόχων είναι φανερή εδώ και χρόνια. Η υπερδύναμη συνέχισε να πλέει με τη δύναμη της νεοφιλελεύθερης αδράνειας (και οι ΗΠΑ έχουν τεράστια αδράνεια) χωρίς να καθορίζουν οι ίδιες την πορεία τους. Οι στόχοι εναλλάσσονται ταχύτατα, χωρίς να επιτυγχάνονται. Ούτε η «τρομοκρατία» νικήθηκε, ούτε η Ρωσία υποτάχθηκε, ούτε η Κίνα υποχρεώθηκε να σταματήσει. Τι συνέβη;

Σχηματικά, η Αμερική, μετά τον μεγάλο θρίαμβο, την πτώση του τείχους το 1989, άρχισε να παίρνει την κάτω βόλτα. Ο λόγος είναι ότι η ηγεμονία, η πρώτη θέση στην ιμπεριαλιστική αλυσίδα, δεν είναι δωρεάν, έχει ένα κόστος. Για παράδειγμα, το ισχυρότερο νόμισμα του πλανήτη δεν συνάδει με την ισχυρότερη βιομηχανία, εκτός αν έχεις διαρκείς καινοτομίες για να την τροφοδοτείς. Και παρά τη φιλολογία περί καινοτομίας, δεν υπήρξε πραγματική τεχνολογική πρόοδος τα τελευταία χρόνια – η Κίνα μάλιστα έχει προλάβει να περάσει μπροστά σε κάποιους τομείς.

Παρά τη χρηματιστική μονοκρατορία οι ΗΠΑ (και μαζί η Ευρώπη) υποχωρούν σταθερά στη διεθνή αρένα. Οι ΗΠΑ αμέσως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχαν σχεδόν το μισό παγκόσμιο ΑΕΠ. Το ποσοστό έπεσε στο 35-40% τη δεκαετία του ’60 και σήμερα είναι στο 24%. Και σε όρους ΑΕΠ PPP (αγοραστικής δύναμης) τα πράγματα είναι χειρότερα: οι ΗΠΑ σήμερα είναι στο 15%, πίσω από την Κίνα.

Η σχετική οικονομική κάμψη αντανακλάται στην προβολή δύναμης. Ο πρώτος πόλεμος του Κόλπου (1990-91) πέτυχε όλους τους στόχους και έκλεισε με τη γρήγορη και καθαρή αποχώρηση των στρατευμάτων. Ο δεύτερος (2003-2011) κατάφερε μόνο να διαλύσει το Ιράκ, κάτι που το άφησε να είναι εχθρός από σύμμαχος, και αυτό έπειτα από χρόνια πολέμου – ούτε καν τα πετρέλαια του Ιράκ δεν μπόρεσαν να πάρουν οι αμερικανικές εταιρείες. Ο τρίτος φαίνεται ότι μάλλον θα αποδειχτεί καταστροφικός – για τις ΗΠΑ.

Πόλεμος με χαοτικές κινήσεις

Η διαρκής πτώση στην ποιότητα του πολιτικού και στρατιωτικού προσωπικού των ΗΠΑ είναι επίσης αντανάκλαση της υποχώρησης της πραγματικής θέσης των ΗΠΑ στο διεθνές πεδίο. Αλλά η τριπλέτα Τραμπ – Μπάιντεν – Τραμπ είναι χωρίς προηγούμενο και αυτό επειδή συμπίπτει με μια οργανική πολυ-κρίση. Δεν είναι μόνο η αναιμική ανάπτυξη, η αδυναμία της Αμερικής να δώσει στα διεθνή κεφάλαια κατευθύνσεις και μεθόδους παραγωγής που να είναι επαρκώς κερδοφόρες, ειδικά στην υπό διαρκή κρίση Ε.Ε. Είμαστε επίσης σε μια πορεία προς την κλιματική καταστροφή, χώρια τα άλλα περιβαλλοντικά προβλήματα. Οι ανισότητες, διεθνείς και εθνικές, αυξάνονται, κάτι που εκτός από αναταραχές δημιουργεί και επιπλέον μεταναστευτικές ροές με τις επαγόμενες αστάθειες. Η κρίση είναι και ιδεολογική (βλ. πόλωση που προκαλεί ο Τραμπ), αφού το κράτος αδυνατεί να επιτελέσει τον ρόλο του ενοποιητικού ιδεολογικού κέντρου του κράτους-έθνους.

Ο πόλεμος στο Ιράν είναι επιταχυντής της πολυκρίσης. Από εδώ και πέρα οι χαοτικές, σπασμωδικές κινήσεις της υπερδύναμης θα γίνονται όλο και συχνότερες, όχι επειδή ο Τραμπ είναι βλάξ (που είναι), αλλά επειδή δεν μπορούν να υπάρξουν αυτή τη στιγμή στρατηγικές εξόδου. Αν καμιά κίνηση δεν είναι καλή, τότε η τυχαία κίνηση είναι εξίσου καλή με τη σχεδιασμένη.

Και τα προβλήματα θα οξυνθούν. Για παράδειγμα, ο πόλεμος στο Ιράν θα προκαλέσει αύξηση τιμών ενέργειας που θα επιταχύνουν το σκάσιμο της φούσκας της (εξαιρετικά ενεργειοβόρας) τεχνητής νοημοσύνης. Το λιγότερο που μπορούμε να περιμένουμε είναι σοβαρή διεθνής ύφεση.

Προσδεθείτε. Η πτήση προς το μέλλον είναι ταραγμένη. Και διαρκεί πολύ.

*Αστροφυσικός και συγγραφέας του βιβλίου «Θεωρίες συνωμοσίας. Ιστορία, θεωρία και πρακτική» (Εκδόσεις Τόπος, 2023)