Οι πόλεμοι καταστρέφουν τα αποθέματα των σπόρων

Η έξαρση των πολέμων σε όλο τον κόσμο το 2025 έχει απροσδόκητα θύματα: τους σπόρους. Μερικά από τα πιο κρίσιμα αποθέματα γονιδίων καλλιεργειών στον κόσμο για μελλοντική αναπαραγωγή φυτών, που φυλάσσονται σε τράπεζες σπόρων και ερευνητικά αγροκτήματα σε ζώνες συγκρούσεων, έχουν λεηλατηθεί, έχουν βομβαρδιστεί και σε κάποιες περιπτώσεις τα γραφεία τους κλείνουν για φερόμενη συμμετοχή σε τρομοκρατία.

Από το Σουδάν μέχρι την Ουκρανία και από την Υεμένη μέχρι την Παλαιστίνη, οι φύλακες εκατομμυρίων αποθηκευμένων σπόρων που θεωρούνται ζωτικής σημασίας για τη διατροφή του κόσμου αγωνίζονται να τους διαφυλάξουν στέλνοντας αντίγραφα στην απόλυτη εφεδρική αποθήκη του κόσμου, το κατεψυγμένο Παγκόσμιο Θησαυροφυλάκιο Σπόρων (γνωστό και ως «Θησαυροφυλάκιο της Ημέρας της Κρίσης») στο νησί Σπιτσμπέργκεν, βαθιά στον Αρκτικό Κύκλο στο νορβηγικό αρχιπέλαγος Σβάλμπαρντ.

Υπό πολιορκία

Το θησαυροφυλάκιο του Σβάλμπαρντ παρέχει αποθήκευση σπόρων σε βαθιά κατάψυξη, ικανή να αναπληρώσει τα χωράφια του κόσμου σε περίπτωση παγκόσμιας καταστροφής. Πουθενά οι κίνδυνοι δεν είναι μεγαλύτεροι από ό,τι στο Σουδάν. Για 40 χρόνια, η εθνική τράπεζα σπόρων της χώρας στο Γουάντ Μαντάνι, δίπλα στον Γαλάζιο Νείλο, έχει κρατήσει χιλιάδες τοπικές παραδοσιακές ποικιλίες σόργου, κεχριού και άλλων καλλιεργειών.

Καλλιεργούμενες στη χώρα για χιλιάδες χρόνια, αλλά ελάχιστα φυτεμένες σήμερα, αυτές οι ποικιλίες θεωρούνται από τους καλλιεργητές παγκόσμιας σημασίας, λόγω της μοναδικής τους ικανότητας να αντέχουν στην έντονη ξηρασία. Αλλά τον Δεκέμβριο του 2023, λίγο μετά την έναρξη του τρέχοντος σουδανικού εμφυλίου πολέμου, η παραστρατιωτική ομάδα RSF εισέβαλε στην τράπεζα, αναγκάζοντας το προσωπικό της να φύγει. Οταν οι επιστήμονες επέστρεψαν 13 μήνες αργότερα, βρήκαν τους καταψύκτες της άδειους και τους σπόρους σκορπισμένους.

Ο διευθυντής φυτογενετικών πόρων του Σουδάν, Αλί Μπαμπίκερ, συγκέντρωσε ό,τι μπορούσε από σπόρους που φυλάσσονταν σε έναν άλλο ερευνητικό σταθμό στη βόρεια πόλη Ελ Ομπέιντ, η οποία βρισκόταν υπό πολιορκία. Τον Φεβρουάριο του τρέχοντος έτους, έστειλε αυτούς τους σπόρους για φύλαξη στο Σβάλμπαρντ. Αλλά προς το παρόν μόνο περίπου το ένα τέταρτο της αναντικατάστατης συλλογής σπόρων της κατεστραμμένης από τον πόλεμο χώρας έχει ανακτηθεί, καταγραφεί και σταλεί στο Σβάλμπαρντ.

Η Ουκρανία έχει μια παρόμοια ιστορία να διηγηθεί. Είναι από καιρό ένας από τους σιτοβολώνες του κόσμου. Μέχρι τη ρωσική εισβολή το 2022, ήταν ένας σημαντικός εξαγωγέας σιτηρών, με την παραγωγικότητά της να υποστηρίζεται από την αναπαραγωγή φυτών από το απόθεμα σπόρων που φυλάσσεται στην εθνική τράπεζα γονιδίων στο Χάρκοβο. Μία από τις 10 μεγαλύτερες τράπεζες σπόρων στον κόσμο, που περιείχε χιλιάδες μοναδικές ποικιλίες σιταριού, ελαιοκράμβης και άλλων καλλιεργειών.

Τα αντίγραφα

Ωστόσο, το Χάρκοβο ήταν μια πόλη στην πρώτη γραμμή της σύγκρουσης και τον Μάιο του 2022 η Ρωσία βομβάρδισε τα κτίρια της τράπεζας σπόρων. Ευτυχώς, το μεγαλύτερο μέρος της συλλογής επέζησε και στη συνέχεια οι ερευνητές τη μετέφεραν σε μια νέα, μυστική τοποθεσία στα δυτικά της χώρας. Αλλά ο Βίκτορ Ριαμπτσούν, επικεφαλής του Εθνικού Κέντρου Φυτογενετικών Πόρων, λέει ότι ορισμένες από τις φυτεμένες συλλογές τους παραμένουν πίσω από τις εχθρικές γραμμές.

Πέρυσι επιτεύχθηκε συμφωνία για την καθυστερημένη προσχώρηση της Ουκρανίας στη διεθνή συνθήκη του 2001 για την κοινή χρήση φυτογενετικών πόρων και τη μεταφορά σπόρων στο Σβάλμπαρντ. Ομως, από τα 154.000 δείγματα ποικιλιών καλλιεργειών της χώρας, το ένα τέταρτο των οποίων βρίσκεται μόνο στην Ουκρανία, μόνο 2.780 έχουν επί του παρόντος αντίγραφα αποθηκευμένα στο Σβάλμπαρντ.

Οι παλαιστινιακοί σπόροι τα πάνε σχετικά καλύτερα, γράφει στο ηλεκτρονικό περιοδικό Yale Environment 360 ο Φρεντ Πιρς, ανεξάρτητος συγγραφέας και δημοσιογράφος.

Η κύρια τράπεζα σπόρων στη Χεβρώνα περιέχει τοπικές ποικιλίες ντομάτας, αγγουριού, μελιτζάνας, κολοκυθιού και πολλών άλλων που συλλέγονται από αγροκτήματα στη Δυτική Οχθη και τη Γάζα.

Διατηρείται από το 2003 από ερευνητές της Ενωσης Επιτροπών Γεωργικής Εργασίας (UAWC), ενός μη κερδοσκοπικού παλαιστινιακού οργανισμού που στοχεύει στη «διατήρηση των παλαιστινιακών καλλιεργειών για τις μελλοντικές γενιές, λαμβάνοντας υπόψη την κλιμάκωση των ισραηλινών καταπατήσεων».

Το 2021, το Ισραήλ χαρακτήρισε την UAWC τρομοκρατική οργάνωση για φερόμενους δεσμούς με το Λαϊκό Μέτωπο για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης και έκλεισε τα γραφεία της στη Ραμάλα. Αλλά ο ΟΗΕ και η Ευρωπαϊκή Ενωση δεν έχουν εγκρίνει αυτόν τον χαρακτηρισμό.

Οι αποδόσεις

Η τράπεζα σπόρων της Χεβρώνας, η οποία συνεχίζει το έργο της, είναι μια πολύτιμη συλλογή που βρίσκεται σε μια περιοχή όπου πολλές καλλιέργειες εξημερώθηκαν για πρώτη φορά και περιέχει υλικό που θα μπορούσε να συμβάλει ανεκτίμητα στη γεωργία στην περιοχή και στον κόσμο. Τον περασμένο Οκτώβριο, το Σβάλμπαρντ έλαβε τα πρώτα παλαιστινιακά δείγματα από την τράπεζα.

Από τότε που ξεκίνησε η οργανωμένη γεωργία πριν από περίπου 10.000 χρόνια στη Μέση Ανατολή, οι αγρότες έχουν φυτέψει και αναπαράξει εκατομμύρια διαφορετικές ποικιλίες καλλιεργειών που ταιριάζουν στις τοπικές συνθήκες. Από τη δεκαετία του 1960, οι επιστημονικές μέθοδοι βελτίωσης φυτών έχουν περιορίσει δραστικά το παραδοσιακό Κέρας της Αμάλθειας. Στα περισσότερα αγροκτήματα καλλιεργούν πλέον μόνο μια χούφτα ποικιλιών που έχουν σχεδιαστεί για να μεγιστοποιούν τις αποδόσεις σε απόκριση σε εισροές όπως λιπάσματα και νερό άρδευσης, σημειώνει ο Φρεντ Πιρς.