Κείμενα για βιβλία και ιδέες

«Μπροστά στην πελώρια ισχύ των μεγάλων τεχνολογικών δικτύων, των ψηφιακών πλατφορμών ή αύριο της τεχνητής νοημοσύνης, είναι βέβαια αυταπάτη να νομίζει κανείς ότι ο έντυπος λόγος, οι ιδέες που κυκλοφορούν μέσα από τα βιβλία ή και τις εφημερίδες μπορούν να ασκούν την ίδια ή έστω ανάλογη επιρροή στη δημόσια σφαίρα», επισημαίνει ο πολυσχιδής διανοούμενος Θανάσης Γιαλκέτσης στην εισαγωγή του νέου του βιβλίου με τον τίτλο Περιπλανήσεις στην επικράτεια των ιδεών. 

Παρ’ όλα αυτά, ο Γιαλκέτσης πιστεύει ότι οι ιδέες που αποτυπώνονται στα βιβλία και στις εφημερίδες μπορούν ακόμα να συμβάλλουν στην κατανόηση του πολύπλοκου κόσμου, στη διαχρονία και τη συγχρονία του. Με τα κείμενα δε που συναπαρτίζουν τον παρόντα τόμο, τα περισσότερα εκ των οποίων δημοσιεύτηκαν στην «Εφημερίδα των Συντακτών» (2017-2023), αποδεικνύει πλήρως τη συμβολή αυτή. Στο εσωτερικό του βιβλίου, το οποίο συμπληρώνεται και με εκτενέστερα κείμενα ομιλιών του συγγραφέα, σχηματίζονται δύο διακριτές ενότητες, που όμως τις συνέχει, σταθερά, η ίδια οπτική.

Η μία ενότητα αποτελείται από κείμενα με τα οποία ο συγγραφέας παρουσιάζει βιβλία σημαντικών θεωρητικών για τα πολλά και ποικίλα προβλήματα που θέτει η υπό συνεχή αναταραχή και αναδιαμόρφωση σύγχρονη εποχή αλλά και το ιστορικό παρελθόν. Ο Γιαλκέτσης συνδιαλέγεται κριτικά με τις απόψεις του κλασικού Αγγλου οικονομολόγου Ρικάρντο, που διέγνωσε την άνιση κατανομή του οφέλους της ανάπτυξης στις κοινωνικές τάξεις, και τις θέσεις του Μάλθους για την υπέρμετρη αύξηση του πληθυσμού της Γης και την εισαγωγή, έτσι, παρά την ταξική ματιά του, στη δημόσια συζήτηση του προβλήματος της εξάντλησης των φυσικών πόρων. 

Σχολιάζει την εμβληματική διάλεξη του Βέμπερ για την «πολιτική ως επάγγελμα» αναδεικνύοντας τους δύο τύπους ηθικής που αυτός διακρίνει στην άσκησή της, την «ηθική της πεποίθησης» και την «ηθική της ευθύνης», και αναλύει το εμβληματικό βιβλίο του Ε.Π. Τόμσον για τη συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης. Τα βιβλία του κοινωνιολόγου Ζίγκμουντ Μπάουμαν, με τη θλιβερή διαπίστωση ότι η αναζήτηση μιας καλύτερης κοινωνίας τοποθετείται πλέον στο παρελθόν και όχι στο μέλλον, του ιστορικού Ντόναλντ Σασούν, με τη διάγνωση των συμπτωμάτων της ξενοφοβίας, της παρακμής του κράτους πρόνοιας, της αποσταθεροποίησης των παραδοσιακών κομμάτων και της κρίσης του σχεδίου της Ενωμένης Ευρώπης, των Λακλάου και Μουφ, για την αναζήτηση των υποκειμένων μιας νέας ριζοσπαστικής και πλουραλιστικής ηγεμονίας, απασχολούν τον Γιαλκέτση που πραγματεύεται τα ζητήματα που αυτά θέτουν. 

Βλέπει τη νέα πολλαπλή δυστοπία της διάψευσης των επαγγελιών της δυτικής νεωτερικότητας και της κυριαρχίας του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού που περιγράφει ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς χρησιμοποιώντας τη μεταφορά του απρόσωπου και αόρατου Λεβιάθαν στο ομώνυμο βιβλίο του, αλλά και τους κινδύνους και τις ευκαιρίες της επανόδου της πολιτικής που διαπιστώνει μετά την πανδημία σε σχετική διεισδυτική μελέτη του. Με αφορμή δε την πανδημία και την κρατική της διαχείριση, περιγράφει τη διαχρονική συγκρότηση της έννοιας της βιοπολιτικής και συμφωνεί πλήρως με την οικονομολόγο Mariana Mazzucato για την ανάληψη εκ νέου από τα κράτη ενός ενεργού ρόλου στη δημιουργία της αξίας και στον έλεγχο των αγορών. Συντάσσεται με τον ιστορικό Τίμοθι Σνάιντερ απέναντι στην τυραννία στην οποία διολισθαίνει η δημοκρατία και αναφέρεται στην έμπρακτη σωματική αντίσταση στην εγχώρια επταετή τυραννία του Γιάννη Σεργόπουλου και στο σχετικό του βιβλίο.

Τα κείμενα της δεύτερης ενότητας αφορούν δύο εμβληματικές κληρονομιές του εικοστού αιώνα. Τον κομμουνισμό και το Ολοκαύτωμα. Ο Γιαλκέτσης, έχοντας και μια πολιτική και βιωματική σχέση στο παρελθόν με το κομμουνιστικό κίνημα, αναστοχάζεται το επαναστατικό ρωσικό 1917, την παγκόσμια σημασία του οποίου τονίζει αλλά και αναθεωρεί, καταλήγοντας μάλιστα ότι ο σταλινικός δεσποτισμός ενυπήρχε σπερματικά στο λενινιστικό σχέδιο. 

Περιηγείται στον κομμουνιστικό χώρο και στις πολλές διαιρέσεις του, αποτιμά τις διάφορες εκδοχές του και ενώ εξαίρει το εγχείρημα του ευρωκομμουνισμού, επισημαίνει και την αποτυχία του. Με ένα εκτενέστερο κείμενο, στέκεται ιδιαίτερα στην Ανοιξη της Πράγας και αποτυπώνει τον διάλογο και τις διαφωνίες στο εσωτερικό των τότε Τσεχοσλοβάκων διανοουμένων για τη δυνατότητα ή μη της συνύφανσης σοσιαλισμού και δημοκρατίας. Δεν διστάζει δε να παρουσιάσει υποστηρικτικά το βιβλίο του Χρήστου Κεφαλή για το τερατώδες έγκλημα της δολοφονίας χιλιάδων Πολωνών από τους Σοβιετικούς στο δάσος του Κατίν το 1940 αλλά και να αναφερθεί με συγκίνηση στην αγωνιστική διαδρομή μιας ολόκληρης ζωής, στις απόψεις και στις διαψεύσεις της Ιταλίδας αιρετικής και αμετανόητης κομμουνίστριας, όπως την αποκαλεί, Ροσάνα Ροσάντα και βέβαια να αρνηθεί την ταύτιση ναζισμού και κομμουνισμού.

Στο Ολοκαύτωμα, αφιερώνει δύο επίσης εκτενή κείμενα. Το ένα αναφέρεται στον Πρίμο Λέβι και στις αφηγήσεις του για τη δομή και τη λειτουργία των ναζιστικών στρατοπέδων θανάτου και την εκμηδένιση της ανθρώπινης ιδιότητας και το άλλο στην οργάνωση και την εξέλιξη της γενοκτονίας των Εβραίων και την ιδεολογική της νομιμοποίηση με τον ακραίο αντισημιτισμό. Για τη σχέση του πολλαπλού αυτού φαινομένου με τον χριστιανισμό παραπέμπει στις απόψεις του Σταύρου Ζουμπουλάκη παρουσιάζοντας σχετικό βιβλίο του.

Το βιβλίο του Γιαλκέτση, εν τέλει, είναι σημαντικό και χρηστικό για τη γνώση και την κατανόηση των ποικίλων θεωρητικών προβληματισμών. Αν και τα κείμενά του είναι πολλά και σχετικά ετερόκλητα, τα χαρακτηρίζουν και τα ενοποιούν το λιτό ακριβολόγο γλωσσικό τους ύφος και η ευκρίνεια των νοημάτων τους και βέβαια το πάθος μιας δημοκρατικής, αριστερής και πάντα κριτικής οπτικής των πραγμάτων.