Οι συστημικές τράπεζες και το κόστος της σταθερότητας

Οταν ξέσπασε η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, οι κυβερνήσεις σε ολόκληρο τον κόσμο βρέθηκαν αντιμέτωπες με ένα δύσκολο δίλημμα: να διασώσουν τις τράπεζες ή να τις αφήσουν να καταρρεύσουν. Η απάντηση που δόθηκε ήταν σχεδόν καθολική. Οι τράπεζες έπρεπε να διασωθούν.

Οχι επειδή θεωρήθηκαν σημαντικότερες από τις υπόλοιπες επιχειρήσεις, αλλά επειδή κρίθηκε ότι η κατάρρευσή τους θα μπορούσε να συμπαρασύρει ολόκληρη την οικονομία. Καταθέσεις, πληρωμές, επιχειρήσεις, επενδύσεις και θέσεις εργασίας εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την εύρυθμη λειτουργία του τραπεζικού συστήματος. Ετσι, η διάσωση των τραπεζών παρουσιάστηκε ως προϋπόθεση για τη διάσωση της οικονομίας.

Τότε ήταν που ένας όρος, μέχρι πρότινος γνωστός κυρίως στους οικονομολόγους και στους τραπεζικούς επόπτες, εισήλθε δυναμικά στη δημόσια συζήτηση: οι «συστημικές τράπεζες».

Στην Ελλάδα, η έννοια αυτή απέκτησε ιδιαίτερη βαρύτητα. Η χώρα δεν βρέθηκε αντιμέτωπη μόνο με μια τραπεζική κρίση, αλλά και με μια βαθιά δημοσιονομική κρίση που εξελίχθηκε σε κρίση δημόσιου χρέους. Το αποτέλεσμα ήταν η δημιουργία μιας σχέσης αλληλεξάρτησης: τα προβλήματα του κράτους επηρέαζαν τις τράπεζες και τα προβλήματα των τραπεζών επηρέαζαν το κράτος.

Από το 2008 έως το 2015 ενεργοποιήθηκαν διαδοχικά προγράμματα κρατικών εγγυήσεων, παροχής ρευστότητας και ανακεφαλαιοποιήσεων. Δεκάδες δισεκατομμύρια ευρώ κινητοποιήθηκαν με στόχο τη διατήρηση της σταθερότητας του τραπεζικού συστήματος. Οι αποφάσεις αυτές στηρίχτηκαν στην εκτίμηση ότι το κόστος μιας ενδεχόμενης κατάρρευσης θα ήταν πολλαπλάσιο από το κόστος της διάσωσης.

Ωστόσο, η συζήτηση δεν σταμάτησε εκεί. Πολλοί υποστήριξαν ότι οι παρεμβάσεις αυτές ήταν αναγκαίες για την προστασία της οικονομίας και των καταθετών. Αλλοι επισήμαναν ότι η συνεχής προσδοκία κρατικής στήριξης μπορεί να δημιουργήσει στρεβλά κίνητρα και να ενθαρρύνει την ανάληψη υπερβολικών κινδύνων από χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς που θεωρούν ότι τελικά δεν θα αφεθούν να καταρρεύσουν.

Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι απλό. Από τη μία πλευρά, η χρηματοπιστωτική σταθερότητα αποτελεί δημόσιο αγαθό. Από την άλλη, κάθε χρήση δημόσιων πόρων για τη στήριξη ιδιωτικών οργανισμών δημιουργεί εύλογα ερωτήματα λογοδοσίας, διαφάνειας και κοινωνικής δικαιοσύνης.

Περίπου δεκαπέντε χρόνια μετά την κορύφωση της κρίσης, η συζήτηση παραμένει επίκαιρη. Οι θεσμικές μεταρρυθμίσεις που ακολούθησαν, οι νέοι κανόνες τραπεζικής εποπτείας και οι μηχανισμοί εξυγίανσης τραπεζών επιχειρούν να μειώσουν την πιθανότητα μελλοντικών διασώσεων. Το ερώτημα όμως εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτό: Μπορεί μια σύγχρονη οικονομία να λειτουργήσει χωρίς τη δυνατότητα κρατικής παρέμβασης σε περιόδους τραπεζικής κρίσης;

Η απάντηση δεν αφορά μόνο τις τράπεζες. Αφορά το πώς αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μεταξύ κράτους, αγοράς και κοινωνίας. Και όσο το ερώτημα αυτό παραμένει αναπάντητο, η έννοια της «συστημικής τράπεζας» θα συνεχίσει να βρίσκεται στο επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου.

*Καθηγητής Χρηματοοικονομικής, Δικαστικός Πραγματογνώμονας