Χωματερές στο διάστημα και αποικίες στον Άρη

Την προηγούμενη εβδομάδα τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γέμισαν με βίντεο και φωτογραφίες μιας συστοιχίας φωτεινών ουράνιων σωμάτων σαν τρενάκι, που ήταν ορατή στον ουρανό από αρκετές περιοχές της Ελλάδας. Πρόκειται για τους δορυφόρους χαμηλής τροχιάς του Starlink, εγχείρημα του Elon Musk. Ο δισεκατομμυριούχος φιλοδοξεί να μπορεί να παρέχει δορυφορική σύνδεση στο διαδίκτυο σε κάθε γωνιά του πλανήτη, μέσω ενός αυξανόμενου δικτύου ιδιωτικών δορυφόρων που περιφέρονται σε χαμηλή τροχιά, του Starlink.

Με περισσότερους από 4.200 δορυφόρους να έχουν ήδη εκτοξευτεί, το σχέδιο της εταιρείας που βρίσκεται σε εξέλιξη έχει στόχο την εκτόξευση συνολικά 42.000 δορυφόρων στο διάστημα. Η μείωση του κόστους κατασκευής και εκτόξευσης δορυφόρων έχει ανοίξει το δρόμο σε νέες εταιρείες να εισέλθουν στον διαστημικό ανταγωνισμό. Περισσότεροι δορυφόροι εκτοξεύτηκαν σε τροχιά το 2021 από ποτέ, σε σύγκριση με το προηγούμενο ρεκόρ του προηγούμενου έτους. Πολλοί από αυτούς τους δορυφόρους αποτελούν μέρος μεγάλων εμπορικών αστερισμών που χρησιμοποιούνται για την παροχή υπηρεσιών επικοινωνίας σε όλο τον κόσμο. 

«Χωματερές» και «Κυκλοφοριακό» στο διάστημα

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, περισσότερα από 1 εκατομμύριο διαστημικά απόβλητα μεγέθους άνω του ενός εκατοστού βρίσκονται αυτή τη στιγμή σε τροχιά γύρω από τη Γη, τα οποία ποικίλλουν από “απλές” βίδες μέχρι ολόκληρους ανενεργούς δορυφόρους έως και εξαρτήματα διαστημικών πυραύλων από προηγούμενες δεκαετίες. Ο αριθμός των ανιχνευόμενων αντικειμένων/ συντριμμιών σε τροχιά έχει αυξηθεί σε περισσότερα από 30.000. Αυτή τη στιγμή καταγράφονται πάνω από 5.000 δορυφόροι σε διάφορες τροχιές. Ο Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Διαστημικό Πρόγραμμα (EUSPA) εκτιμά πως μόνο την επόμενη δεκαετία περισσότεροι από 20.000 δορυφόροι αναμένεται να εκτοξευτούν από την επιφάνεια της Γης. Ενώ η παγκόσμια τήρηση των κατευθυντήριων γραμμών για τον μετριασμό των διαστημικών απορριμμάτων βελτιώνεται, υπάρχει ακόμη πολλή δουλειά που πρέπει να γίνει για να γίνει βιώσιμη η δραστηριότητα μας στο διάστημα.

Το 2021, ο μέσος δορυφόρος σε χαμηλή τροχιά συνάντησε ένα άλλο αντικείμενο πάνω από 40 φορές – κυρίως δορυφόρους που αποτελούν μέρος αστερισμών μεγάλων εταιρειών που παρέχουν εμπορικές υπηρεσίες.  Καθώς ο αριθμός των ειδοποιήσεων αυξάνεται, θα είναι αδύνατο για τους χειριστές διαστημικών σκαφών να απαντήσουν σε όλες χειροκίνητα. Η ESA αναπτύσσει αυτοματοποιημένα συστήματα που χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη και άλλες τεχνολογίες, όπως σήματα από δορυφόρους πλοήγησης Galileo για να βοηθήσουν τους χειριστές να πραγματοποιήσουν αυτούς τους ελιγμούς αποφυγής σύγκρουσης και να μειώσουν τον αριθμό των ψευδών συναγερμών. Μεταξύ της 1ης Δεκεμβρίου 2022 και της 31ης Μαΐου 2023, οι δορυφόροι Starlink υποβλήθηκαν σε περισσότερους από 25.000 ελιγμούς για την αποφυγή πιθανών συγκρούσεων. Tα διαστημικά «σκουπίδια» μπορεί να προκαλέσουν και την καταστροφή λειτουργικών δορυφόρων.

Η πρόσφατη εκτόξευση αστερισμών δορυφόρων σε χαμηλή τροχιά της Γης αποτελεί μια αυξανόμενη απειλή για τις αστρονομικές παρατηρήσεις από επίγεια τηλεσκόπια και έχει θορυβήσει την αστρονομική κοινότητα. Οι παρατηρήσεις που επηρεάζονται από τεχνητούς δορυφόρους μπορεί να καταστούν άχρηστες για επιστημονική έρευνα, σπαταλώντας ένα αυξανόμενο μέρος του ερευνητικού προϋπολογισμού. Το συσσωρευμένο φως που ανακλάται από όλα τα μεγάλα και μικρά διαστημικά αντικείμενα έχει ήδη κάνει τον νυχτερινό ουρανό έως και 10% φωτεινότερο από αυτόν στην αρχή της Διαστημικής Εποχής. Αυτό ισχύει παγκοσμίως, ακόμη και σε απομακρυσμένα μέρη όπου απουσιάζει η φωτορύπανση από το έδαφος. Επιστήμονες εκτιμούν ότι μέχρι το 2030 ο νυχτερινός ουρανός θα είναι τουλάχιστον 12% πιο φωτεινός συγκρινόμενος με έναν φυσικό σκοτεινό ουρανό, μετρώντας τις επιπτώσεις τόσο των δορυφόρων όσο και των συντριμμιών, τα οποία έχουν τον μεγαλύτερο αντίκτυπο.

«Λόγω της αύξησης της φωτορύπανσης, δεν υπάρχει πλέον σχεδόν κανένα σημείο στη Γη, όσο απομακρυσμένο και αν είναι, που να πληροί ταυτόχρονα όλα τα χαρακτηριστικά που απαιτούνται για την εγκατάσταση ενός αστεροσκοπείου» αναφέρει σε άρθρο στο «Nature Astronomy», ο επικεφαλής ομάδας επιστημόνων Φάμπιο Φάλτσι, από το Πανεπιστήμιο του Santiago de Compostela, στην Ισπανία.  

Η NASA αναγκάζεται να αφαιρέσει τις ραβδώσεις των δορυφόρων κατά την εκ των υστέρων επεξεργασία. Ακόμη και το διαστημικό τηλεσκόπιο Hubble, το οποίο βρίσκεται σε τροχιά 500 χιλιόμετρα πάνω από την επιφάνεια της Γης, είναι ευάλωτο στις ραβδώσεις δορυφόρων. Από το 2002 έως το 2021, το ποσοστό των εικόνων Hubble που επηρεάστηκαν από το φως από διερχόμενους χαμηλής τροχιάς δορυφόρους, όπως το Starlink της SpaceX, αυξήθηκε κατά περίπου 50%, αναφέρει ο αστρονόμος Sandor Kruk του Ινστιτούτου Max-Planck στο Nature Astronomy. 

Αποστολές στο διάστημα και αποικίες στον Άρη 

Στις 19 Ιουλίου ο πύραυλος Falcon 9 που εκτόξευσε από τη διαστημική βάση Vandenberg στην Καλιφόρνια, η SpaceX του Έλον Μασκ φέρεται να έκανε μια τρύπα στην ιονόσφαιρα της Γης. Αναφερόμενος στην κλιματική κρίση και τη συνέχιση της χρήσης ορυκτών καυσίμων ως απόδειξη αλλά και ως δικαιολόγηση, ο Μασκ θεωρεί ότι η κλιματική καταστροφή είναι δεδομένη, θα αλλάξει δραματικά τη ζωή όπως τη γνωρίζουμε, εξού και η βιασύνη του να «επεκτείνει τη ζωή πέρα από τη Γη». Ο διαστημικός καπιταλισμός απειλεί τον πλανήτη μας και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις εκτόξευσης δορυφόρων αλλά και αποστολών συνεισφέρουν δραματικά στην κλιματική κρίση και αυτό είναι μια πραγματικότητα και όχι ένα άπιαστο όνειρο. 

To SpaceX, όπως και μεγάλο μέρος της ρητορικής γύρω του, τροφοδοτεί μια αφήγηση που επιδιώκει να επιτρέψει την «αλλαγή χωρίς αλλαγή». Η ιδεολογία αυτή επιτρέπει τη συνέχιση της καπιταλιστικής κυριαρχίας, ενώ επιδίδεται σε τεχνοδιορθώσεις σε κρίσεις που γεννήθηκαν από δεκάδες χρόνια καπιταλιστικής οικονομίας, ανθρωποκεντρικής προοπτικής και καταπίεσης ανθρώπων και άλλων ζώων. Ο φιλόσοφος Γκύντερ Άντερς, μαθητής του Χούσερλ και του Χάιντεγκερ μας προειδοποίησε με τον «προληπτικό καταστροφισμό» του για τις προοπτικές ιδιοποίησης του χώρου.

Στο The Obsolescence of Man: On the Destruction of Life in the Epoch of the Third Industrial Revolution, υποστήριξε ότι η αποστολή της σύγχρονης επιστήμης δεν είναι πλέον να «κυνηγήσει το μυστικό», δηλαδή τη μυστική ή κρυμμένη ουσία που υπάρχει σε κάτι, αλλά να ανακαλύψει τους μυστικούς θησαυρούς που μπορούν να οικειοποιηθούν. Για μορφές όπως ο Μασκ και άλλους νέους κατακτητές του διαστήματος, η έννοια της πεπερασμένης Γης αποτελεί κριτήριο της ύπαρξης και συνέχισης του έργου τους. Σε αναζήτηση νέων πόρων για εξόρυξη, συσσώρευση και οικονομικό κέρδος, επιδιώκουν να αποικίσουν το διάστημα, ακόμα κι αν το τίμημα είναι η καταστροφή της Γης. 

«Τύφλωση μπροστά στην Αποκάλυψη»

O Άντερς υποστηρίζει ότι οι κοινωνικές αλλαγές που προέκυψαν με τη βιομηχανική εποχή, δημιούργησαν ένα «Προμηθεικό χάσμα», ένα χάσμα μεταξύ της ικανότητας των ανθρώπων να παράγουν μηχανές και την ικανότητά τους να φαντάζονται και να αντιμετωπίζουν τις συνέπειες αυτού του εγχειρήματος, ένα χάσμα μεταξύ γνώσης και κατανόησης, μεταξύ δράσης κι αναπαράστασης.  Το «Προμηθεικό χάσμα» οδηγεί στην «τύφλωση μπροστά στην Αποκάλυψη», η οποία σήμερα, στην εποχή της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης εκδηλώνεται στην ακαδημαϊκή, επιστημονική και πολιτική σκέψη. Ο εκτενής ευτελισμός των περιβαλλοντικών ζητημάτων και η ανικανότητά μας να αντιληφθούμε την πιθανότητα παντοκτονίας είναι συνέπειες αυτής της τύφλωσης. 

Καθώς οδεύουμε προς την πραγματοποίηση των τεχνικών πτυχών του αποικισμού στο διάστημα, ηθική υποχρέωσή  μας είναι η διαμόρφωση ηθικής φαντασίας που στοχεύει στην υπέρβαση αυτού του «Προμηθεϊκού χάσματος» και τότε βαθύτερα ερωτήματα προκύπτουν. Είναι σοφό να σπαταλάμε και να επενδύουμε τεράστια ποσά πνευματικών, οικονομικών και υλικών πόρων σε ένα μακρινό άπιαστο όνειρο, αντί στην αντιμετώπιση άμεσων και εξαιρετικά πιεστικών προβλημάτων που απειλούν την ίδια την ύπαρξή μας στη Γη; Είναι η τεχνολογική ικανότητα και δυνατότητα του ανθρώπινου είδους επαρκής λόγος για αποικισμό σε άλλους πλανήτες; Μήπως πρέπει να αναθεωρήσουμε τον αποικισμό σε άλλους πλανήτες και να επικεντρωθούμε στη σωτηρία του δικού μας;  Είναι δυνατόν να μην επαναλάβουμε τα λάθη που κάναμε όταν αποικίσαμε ηπείρους εδώ στη Γη; 

Έχουμε πραγματικά το ηθικό πλεονέκτημα να αναλάβουμε το προνόμιο να είμαστε το πρώτο πολυπλανητικό είδος; Είμαστε σίγουροι ότι θα πρέπει να επιλεχθεί το ανθρώπινο είδος για να εξασφαλίσει τη ζωή, εφόσον ευθύνεται για την «έκτη μαζική εξαφάνιση» του γήινου βιόκοσμου; Δεν θα ήταν πιο σοφό να παραχωρήσουμε αυτό το δικαίωμα σε άλλους λιγότερο υπεύθυνους της καταστροφής της Γης και πολύ πιο κατάλληλους ίσως βιολογικά;

Χρησιμοποιώντας τις υπάρχουσες τεχνολογίες, θα μπορούσαμε αντί να επιχειρήσουμε να στείλουμε ανθρώπους στον Άρη, να επιλέξουμε έναν διαφορετικό επιβάτη π χ. κάποια βακτήρια, πρωτόζωα ή και ζώα. Θα μπορούσαμε, σε μια πράξη ολικής αναστροφής τεχνητής πανσπερμίας, να στείλουμε ακόμα και πέτρες σε ένα άλλο ουράνιο σώμα. Αυτό θα σήμαινε να μην δώσουμε το προνόμιο στην επιβίωση του ανθρώπινου είδους, αλλά να δεσμευτούμε για την επιβίωση μιας άλλης μορφής ζωής, μιας ριζικά διαφορετικής από τη δική μας. Ίσως αυτό τελικά να αποτελούσε μια βαθιά πράξη αλληλεγγύης προς μη ανθρώπινους οργανισμούς, μια υπέρβαση της ανθρώπινης τάσης για κυριαρχία.

* Ερευνήτρια/Ακτιβίστρια, BA in English studies. MA Animal Welfare, Ethics and the Law.