Αυτή η γενναιόδωρη δίγλωσση έκδοση του Αρχείου Θηραϊκών Μελετών, που οφείλεται στην καλλιτεχνική επιμέλεια των Θ. Πρεσβύτη και Θ. Αναγνωστόπουλου, προβάλλει και δοξάζει την ύπαρξη ενός σπουδαίου αρχείου 524 φωτογραφιών του Σπύρου Μελετζή (1906-2003), με θέμα αποκλειστικά τη Σαντορίνη, τις οποίες χάρισε ο μεγάλος αυτός φωτογράφος στον συλλέκτη Δ. Τσίτουρα το 1987. Η δωρεά αποτελούνταν από πέντε άλμπουμ και ένα κουτί φωτογραφικού χαρτιού με ακόμα μερικές χύμα φωτογραφίες. Στην έκδοση χρησιμοποιήθηκαν οι τυπωμένες αρχικά από τον Μελετζή φωτογραφίες. Ορισμένες (της εξορίας του Δ. Γληνού στο νησί) είναι του 1938, μια δεύτερη ενότητα (της ανοικοδόμησης) έγιναν μετά τον σεισμό στο νησί, το 1956, και μια τρίτη (ανασκαφές Ακρωτήρι) αναφέρονται στο 1970.
Ετσι, λοιπόν, η εμπλοκή του Μελετζή στη Σαντορίνη ξεπερνάει τα τριάντα χρόνια. Κάθε επίσκεψή του, όμως, ήταν τόσο ριζικά διαφορετική: τόπος εξορίας, τόπος καταστροφής και ανασυγκρότησης, τόπος βύθισης στην προϊστορία. Και οι τρεις αυτές ιστορικές συνθήκες αποτελούν σήμερα τη χαμένη υποδομή ενός νησιού ξετρελαμένου από τον υπερτουρισμό. Και ο Μελετζής, που τον γνωρίζουμε κυρίως από τις τόσο εμβληματικές φωτογραφίες του από την ηρωική Αντίσταση, είναι αμφίβολο αν μπορούσε τότε να μαντέψει τι θα ακολουθούσε την καταστροφή και την ανοικοδόμηση του νησιού το 1950. Και όταν πια θα επιστρέψει το 1970, «κλείνεται» μέσα στον συνταρακτικό αρχαιολογικό χώρο του Ακρωτηρίου, καταγράφει επιτόπου τα μοναδικά ευρήματα, φωτογραφίζει τον Σπύρο Μαρινάτο να επιθεωρεί το «βασίλειό» του – πριν απολυθεί το 1974 και μετά λίγους μήνες χάσει τη ζωή του, παραπατώντας μέσα στην ανασκαφή.
Η δημοσίευση στον τόμο των φωτογραφιών της Σαντορίνης του Μελετζή συνοδεύεται από επτά κείμενα. Απαραίτητο βοήθημα είναι η αφήγηση του ίδιου του συλλέκτη Δ. Τσίτουρα για το πώς ήρθαν στα χέρια του οι φωτογραφίες. Ο ιστορικός φωτογραφίας Α. Ξανθάκης ενσωματώνει αυτό το σώμα φωτογραφιών στην ευρύτερη δράση του Μελετζή. Ο αρχαιολόγος Λ. Ζώρζος και η αρχιτέκτων Ν. Γεωργιάδου ανασυνθέτουν την ιστορία των ορυχείων θηραϊκής γης του νησιού και την εντάσσουν σε μια παρουσίαση σχετικής διπλωματικής εργασίας στο ΕΜΠ (μαζί με την Α. Σανούδου-Δραμαλιώτη, 2018). Το ιστορικής σημασίας πρόγραμμα ανοικοδόμησης και η τόσο πολύ σχολιασμένη σχέση του με το Μοντέρνο Κίνημα της αρχιτεκτονικής ανατέθηκε στην αρχιτέκτονα Β. Διδώνη-Μποζινέκη, πολύπειρη και από παλιά κάτοικο του νησιού, με αξιόλογη δράση στον ΕΟΤ, όπου προστίθενται και 14 σχετικά σχέδια του αρχιτέκτονα Κ. Δεκαβάλλα, υπεύθυνου του προγράμματος ανοικοδόμησης, από το αρχείο του Δ. Τσίτουρα. Ακολουθεί η συναισθηματικά φορτισμένη αναφορά της κόρης του μεγάλου αρχαιολόγου Ν. Μαρινάτου, επίσης και αυτής αρχαιολόγου, που εξετάζει το υλικό του Μελετζή, κλέβοντας ματιές προς τις λήψεις του πατέρα της μέσα στον αρχαιολογικό χώρο. Σαν εκτόνωση στη φορτισμένη αυτή ατμόσφαιρα έρχεται η σειρά φωτογραφιών για το δραματικό τοπίο της Βλυχάδας – που χαρακτηρίζεται «παγκόσμιο γεωλογικό φαινόμενο» από τη γεωλόγο Π. Νομικού. Η παρουσίαση κλείνει με μικρό επίλογο του Γ. Μεταξά.
Στο τέλος του τόμου, παρεμβάλλονται μια σειρά παλιές καρτ ποστάλ του νησιού, από τις συλλογές του Δ. Τσίτουρα, η σειρά φωτογραφιών του εξόριστου Δ. Γληνού στο νησί τον Αύγουστο 1938, που προσφέρθηκε από το Ιδρυμα Γληνού, και σε χωριστό δίπτυχο τα δύο πορτρέτα των βασιλέων Παύλου και Φρειδερίκης, υπογραμμένα από τον Σ. Μελετζή, που αποκτήθηκαν λίγο μετά την έκδοση του βιβλίου.
Αλλά οι εκπλήξεις αυτού του τόμου δεν τελειώνουν εκεί. Ακόμα μία κρύβεται πίσω από την αφιέρωση που γίνεται λιτά στον πατέρα του συλλέκτη, Παναγιώτη Χ. Τσίτουρα, «ομοϊδεάτη του Σπύρου Μελετζή». Δήλωση που μαρτυρά μια ταύτιση πιο πέρα από την τυπική σχέση ενός συλλέκτη με έναν δωρητή. Μια δεύτερη παρατήρηση είναι κρυμμένη στο ανεξάρτητο δίφυλλο με τα πορτρέτα των βασιλέων: «Είναι ενδιαφέρον ότι τα χρόνια τα δύσκολα –αποκαλούμενα και πέτρινα χρόνια– άνθρωποι διαφορετικών πολιτικών πεποιθήσεων συνεργάστηκαν πολύ στενά με αποτέλεσμα να αποτελούν παράδειγμα για τους νεότερους». Αυτό, σαν μια απλή διαπίστωση για να εξηγηθεί πώς ένας φωτογράφος, που δεν έκρυψε ποτέ την πολιτική θέση του, έπαιρνε επίσημα αναθέσεις έργου από υπηρεσίες του Δημοσίου. Απλές νύξεις, βέβαια, για μια τόσο πολύπλοκη εποχή του τόπου μας.
