Ισλαχανέ: μια ιστορία για το κοινό καλό και τους αφανείς

Ενα τραυματικό γεγονός η Μικρασιατική Καταστροφή. Ενα κτίριο-μνημείο, όχι μόνο συνύπαρξης αλλά και φροντίδας για τον ευάλωτο, έγνοιας για το κοινό καλό, το Ισλαχανέ, που στα τουρκικά σημαίνει «Σπίτι της συμφιλίωσης» ή και «της αποκατάστασης».

Ηταν ορφανοτροφείο αρρένων-τεχνικό σχολείο, που ιδρύθηκε τον 19ο αιώνα από τη μουσουλμανική κοινότητα στη Θεσσαλονίκη για να ετοιμάσει για μια αξιοπρεπή ζωή τα ορφανά 5-13 ετών ανεξαρτήτως θρησκείας. To κτιριακό συγκρότημα, που μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή φιλοξένησε πρόσφυγες, γίνεται ο τόπος που μέσα από ανθρώπινες ιστορίες των αόρατων, των ορφανών και των κατατρεγμένων, των βιοπαλαιστών και των εργατοτεχνιτών, μιλά για το τραύμα, τον φόβο, την προκατάληψη και την ελπίδα, σαν ένα οδοιπορικό τριών γενεών – 100 χρόνων. Υποδηλώνοντας τη διαχρονικότητα του προσφυγικού, προσφέρεται και για αναστοχασμό της σημερινής φοβικής αντιμετώπισης του διαφορετικού με… ταξικό πρόσημο.

Εκεί λοιπόν, στις 5-6 Σεπτεμβρίου, φιλοξενείται μια πολυδιάστατη καλλιτεχνική παρέμβαση που περιλαμβάνει θεατρική παράσταση και εικαστική εγκατάσταση, με τη συμμετοχή 10 συγγραφέων, 10 ηθοποιών, 3 εικαστικών καλλιτεχνών. Θα ολοκληρωθεί με μια ανοιχτή συζήτηση με θέμα «Γιατί δεν γνωρίζω το Ισλαχανέ;» με 11 συνομιλητές από ένα ευρύ φάσμα των τεχνών, των επιστημών αλλά και πολιτών.

«Η επιλογή του εμβληματικού χώρου συνδυάζει ως τόπος και ως ιστορία ένα μωσαϊκό πολιτισμών. Στην πραγματικότητα αναδεικνύει όλο αυτό για το οποίο μας ενδιαφέρει να μιλήσουμε με αφορμή το ’22 και την προσφυγιά. Αυτή τη συνάντηση πολιτισμών και διαδοχή των ανθρώπων, αυτού του ταπεινού και πολλές φορές αόρατου ανθρώπου που δημιουργεί την ιστορία», μας εξηγεί ο σκηνοθέτης Νίκος Διαμαντής που εμπνεύστηκε την εκδήλωση «Ισλαχανέ, ένας τόπος συνάντησης πολιτισμών».

Αναπάντεχα είναι αυτά που ο τόπος και η ιστορία του αποκαλύπτουν: «Ενα οθωμανικό ορφανοτροφείο που γειτονεύει με ένα εκκλησάκι που βρίσκεται λίγο πιο πάνω, είναι ο Αγιος Νικόλαος Ορφανός, μία σύλληψη του Μεγάλου Βασιλείου του Καππαδόκη για τους ταπεινούς και καταφρονεμένους. Γύρω του είναι τα νεκροταφεία, οθωμανικό, χριστιανικό, αρμένικο, και απέναντι το εβραϊκό νεκροταφείο που ξεθεμελιώθηκε. Είναι ένας πολυσυλλεκτικός τόπος που ακουμπάνε οι ανθρώπινες ιστορίες και οι πολιτισμοί. Η σκέψη μας ήταν πώς να μιλήσουμε για τη συμπερίληψη των πολιτισμών αλλά και την έλλειψη ανεκτικότητας που δημιούργησε όλες τις δυσανεξίες στο αφήγημα του ελληνικού κράτους…».

● Γι’ αυτό και ο τίτλος της συζήτησης είναι «Γιατί δεν γνωρίζουμε το Ισλαχανέ»;

Γιατί φοβόμαστε να μιλήσουμε για τους διαφορετικούς πολιτισμούς, αυτό που ο Μαζάουερ αναφέρει για τη Θεσσαλονίκη, ότι είναι μια πόλη φαντασμάτων. Η Ιερουσαλήμ των Βαλκανίων φοβάται να αντιμετωπίσει το παρελθόν. Με την έλευση των προσφύγων, που στεγάστηκαν στο Ισλαχανέ, άλλαξε η χρήση του. Θρησκείες, μουσικές, γεύσεις εναλλάσσονται. Στην καρδιά του εγχειρήματος είναι να παρουσιάσουμε αυτή την πολυσήμαντη συνύπαρξη σε αυτόν τον τόπο.

Οι συγγραφείς δίνουν φωνή στους αόρατους, στους μη προνομιούχους με κέντρο το Ισλαχανέ. Θέλουμε να μιλήσουμε για τη δύναμή τους να επιβιώνουν και να συνθέτουν αυτοί την ιστορία τους, μέσα από τραγικές και αστείες, διαφορετικής θερμοκρασίας και δύναμης αφηγήσεις που εξομολογούνται την προσωπική τους διαδρομή και διαδραματίζονται σε αυτόν τον χώρο. Κάποιες είναι γραμμένες από Θεσσαλονικείς, κάποιες ακουμπούν σε πραγματικά βιώματα, άλλες είναι φανταστικές και υποκειμενικές ιστορίες δημιουργώντας ένα πλέγμα προσωπικών αφηγήσεων και φωνών, μικρούς σπινθήρες που λάμπουν φωτίζοντας τη δυναμική του χώρου. Επιχειρούμε να αναδείξουμε αυτή τη συνάντηση πολιτισμών, τις μειονότητες, τα αόρατα στοιχεία για τα οποία φοβόμαστε να μιλήσουμε μέσα και από μια παράλληλη έκθεση στον ίδιο χώρο.

Οι εξομολογήσεις συμπλέκονται με τα έργα τέχνης του Δημήτρη Αντωνίτση και του Γιώργου Λάππα, ένα καταπληκτικό βίντεο της Εύας Στεφανή… Ο θεατής μπορεί να περιηγείται στον χώρο με οδηγούς αυτά τα φαντάσματα και να στοχαστεί τα ετερόκλητα στοιχεία και τις ερμηνείες πάνω στη σημερινή ιστορία της Ελλάδας. Επιχειρούμε να αφουγκραστούμε αυτές τις ταπεινές φωνές αφήνοντάς τες να μας μιλήσουν για το σήμερα, για τη δυσκολία να δεχτούμε διαφορετικά πολιτισμικά στοιχεία και να τα ενσωματώσουμε, χωρίς να φοβόμαστε τις μειονότητες. Είναι μια τεράστια συζήτηση την οποία υπηρετεί ως ιστορικό σχήμα το Ισλαχανέ. Αυτός είναι ο λόγος που το διάλεξα.

Τέλος, καλέσαμε ανθρώπους του πολιτισμού, ιστορικούς, αρχαιολόγους, τον πρώην δήμαρχο Μπουτάρη, ανθρώπους που έχουν ζήσει εκεί, δημοσιογράφους, συγγραφείς και αρχιτέκτονες που έχουν μελετήσει τον χώρο για να μιλήσουνε για το γιατί δεν γνωρίζουμε την ιστορία του, γιατί φοβόμαστε να μιλήσουμε για το διαφορετικό, να του δώσουμε φωνή, να ακουμπήσουμε στην αλήθεια του.

Πολλές φορές μιλάμε για τους ταπεινούς και εξ ονόματός τους. Αυτή είναι μια εύκολη προσέγγιση και συνήθως δεν τους αφορά. Το δύσκολο είναι να βρούμε τον σωστό τρόπο να τους δώσουμε φωνή, να μιλήσουμε πραγματικά για τους ανθρώπους που δεν έχουν φωνή. Στόχος μας είναι να τους αφορά, να προσεγγίσουμε τον κόσμο ιστορικά, την πολιτική και τις διαφορές των ανθρώπων αλλά και κάτι ακόμη: να μιλήσουμε για το κοινό καλό που απαραίτητα ξεκινάει από το κοινό καλό των αόρατων που δεν έχουν φωνή…».

● Τι μπορεί να ενώσει τους ανθρώπους σε μια κατανόηση του παρελθόντος προσανατολισμένη στη συμπερίληψη και όχι στον αποκλεισμό;

Είναι συγκλονιστικά τα στοιχεία του ορφανοτροφείου αγοριών που στόχο έχει την εκπαίδευσή τους. Ξαφνικά ανακαλύπτεις ότι η οθωμανική αυτοκρατορία, εμπνεόμενη από τον γαλλικό διαφωτισμό, προσπαθεί να κάνει μια εκπαιδευτική μεταρρύθμιση στην ανατολική Μεσόγειο, μέσα από την τεχνική εκπαίδευση των ορφανών αγοριών, ιδρύοντας Ισλαχανέ σε όλη τη Μεσόγειο. Και είναι συγκλονιστικό γιατί αφορά ταπεινούς, δυστυχισμένους, αόρατους. Στη συνέχεια, οι αλλαγές που γίνονται στη Θεσσαλονίκη με την τρομακτική έλευση προσφύγων που δημιουργεί τεράστια προβλήματα. Είναι επιεικώς μια πολύ δύσκολη συνάντηση.

Δεν γνωρίζουμε το βάθος του τραύματος, ακόμη δεν είμαστε έτοιμοι να μιλήσουμε… 30 χρόνια μετά το Ισλαχανέ, στις αρχές του περασμένου αιώνα, ιδρύεται το Παπάφειο, που είναι μόνο για χριστιανούς. Βλέπουμε φοβικότητες και συντηρητισμό, την αδυναμία σύλληψης του μεγάλου γενικού κοινού καλού ώστε να προχωρήσει μπροστά το κοινωνικό σύνολο. Ετσι, αυτές οι ιστορίες των ανθρώπων, ακόμη και πραγματικές καθώς ο λογοτέχνης Γιώργος Ιωάννου και ο μελετητής Ηλίας Πετρόπουλος και άλλοι φοίτησαν στο δημόσιο Γ’ Γυμνάσιο Αρρένων που στεγάστηκε εκεί στην πορεία του χρόνου, για το οποίο υπάρχουν λογοτεχνικές και βιωματικές αναφορές, όπως και για τον ευρύτερο χώρο καθώς εδώ βρίσκονται οι κήποι του Πασά, το σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ και άλλα νεότερα μνημεία.

Οι ιστορίες που αποτελούν τον κορμό αυτής της σύλληψης, εξανθρωπίζοντας την ιστορία, εκτείνονται σαν μικρές φωτιές, προσπαθώντας να μιλήσουν για το κοινωνικό σύνολο. Οι μικροί άνθρωποι που ερήμην τους κυλάει η ιστορία, αλλά οι ίδιοι την κινούν: σε αυτούς ανήκει η τιμή να μιλήσουν αυτή τη φορά για την Ιστορία, γιατί συνήθως μιλούν άλλοι».

Χώρος

Το Ισλαχανέ ή Σχολή Τεχνών κι Επαγγελμάτων Χαμιδιέ είναι το πρώτο συγκρότημα ορφανοτροφείο-τεχνική σχολή της Θεσσαλονίκης. Ιδρύθηκε το 1874 και λειτουργεί μέχρι σήμερα αντανακλώντας μια ενδιαφέρουσα διαδρομή στην ιστορία της Θεσσαλονίκης και του ελληνικού κράτους. Διαδοχικές ήταν οι αλλαγές στις χρήσεις που στεγάστηκαν στα κτίριά του και στο ιδιοκτησιακό καθεστώς καθώς από οθωμανική τεχνική σχολή ορφανών έγινε κατάλυμα προσφύγων, δημόσιο ελληνικό εκπαιδευτήριο, ιδιωτικό εργοστάσιο και σήμερα είναι ιστορικό, διατηρητέο μνημείο- πολυχώρος πολιτισμού.