Η πρότερη θέαση των έργων τέχνης

Το ανάγλυφο της Αθηνάς «σκεπτομένης» και ο φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ.

Αρχαιολογική τεκμηρίωση:

-Το έργο δημιουργήθηκε περί το 460 π.Χ. σε Αττικό εργαστήριο.

-Είναι λαξευμένο σε παριανό μάρμαρο.

-Διαστάσεις: (0.54 χ 0.31 χ 0.05)μ.

-Το ανάγλυφο αναπτυσσόταν σε μπλε φόντο όπως αποδείχθηκε από φασματοσκοπικές αναλύσεις. Το ίδιο χρώμα εντοπίσθηκε στη στήλη δεξιά και στο έδαφος κάτω από τα πόδια της Αθηνάς.

-Το ανάγλυφο βρέθηκε το 1888 νότια του Παρθενώνος.

– Εκτίθεται στο Μουσείο Ακροπόλεως Αθηνών.

-Σεπτό, ιερό, αναθηματικό έργο προς τιμήν της θεάς Αθηνάς. Ανήκει στον «αυστηρό ρυθμό». Ο ρυθμός αυτός αρχίζει στο τέλος της αρχαϊκής εποχής και τελειώνει στην αρχή της κλασσικής περιόδου. Η απεικόνιση της θεάς και το ένδυμα της είναι χρονολογικά τεκμήρια και τυπικά δείγματα του αυστηρού ρυθμού ο οποίος υπογραμμίζεται με την έντονη εσωτερικότητα του έργου. Ο γλύπτης θέλησε να αποδώσει τα συναισθήματα της Αθηνάς.

-Η θεά φέρει πέπλο, χιτώνα και ζώνη στη μέση. Στο κεφάλι έχει κράνος κορινθιακού τύπου. Το ένα χέρι ακουμπάει στη μέση της ενώ το άλλο στηρίζεται στο δόρυ του οποίου η αιχμή είναι κάτω και «κοντράρει» στη γωνία μιας στήλης ορθογωνικής διατομής. Στο σημείο αυτό κατευθύνεται το στοχαστικό βλέμμα της Αθηνάς. Έχει γυμνά πόδια, σε άμεση επαφή με τις χθόνιες δυνάμεις.

-Η στήλη στην οποία «κοντράρει» η αιχμή του δόρατος της θεάς είναι HOROS ( Ορόσημο) του ναού της θεάς ή επιγραφή θησαυρών και λαφύρων από μια μάχη που οι πεσόντες αναγράφονται στην ίδια στήλη και η θεά τους σκέπτεται λυπημένη.

-Το ανάγλυφο δημιουργήθηκε στο όριο της αρχαϊκής και κλασσικής εποχής, στην περίοδο του «αυστηρού ρυθμού

-Μπροστά στο έργο αυτό αναζητάς μια οριοθέτηση (demacration), μια «γραμμή», μια «ταινία», έναν «αρχιτεκτονικό κανόνα» ώστε να μπορείς να ξεχωρίσεις τον τόπο της λογικής από την χώρα της μεταφυσικής.

Λίγα για την εποχή που λαξεύτηκε το ανάγλυφο ~ το 460 π.Χ.

Το 460 π.Χ. ήταν η χρονιά της 80ης Ολυμπιάδας. Την ίδια χρονιά γεννήθηκαν οι: Θουκυδίδης, Ιπποκράτης, Δημόκριτος ενώ ένα χρόνο μετά πέθανε ο Θεμιστοκλής. Ο Περικλής ήταν, το 460 π.Χ. 34 ετών και κυβερνούσε ήδη την Αθήνα. Ο Σωκράτης ήταν δέκα ετών, ενώ δεν είχε ξεκινήσει η οικοδόμηση του Παρθενώνα. Μπορούμε να φαντασθούμε τον 10ετή Σωκράτη να παρατηρεί στοχαστικά το χρωματισμένο ανάγλυφο της θεάς με ερευνητικό θαυμασμό.

Το βλέμμα της Αθηνάς και ο Μάρτιν Χάιντεγκερ.

Μάρτιν Χάιντεγκερ, Ομιλία στην Ακαδημία Αθηνών στις 04 Απριλίου 1967 ( 17 ημέρες πριν το πραξικόπημα της 21ης Απριλίου). Θέμα ομιλίας: «Η καταγωγή της τέχνης και ο προορισμός της σκέψης». Μέρος Ι, απόσπ. Μτφρ Π. Θανασάς. Δημοσίευση στο περιοδικό « Υπόμνημα στη Φιλοσοφία», τεύχος 5, εκδ. ΠΟΛΙΣ.

Ο Όμηρος ονομάζει την Αθηνά πολύμητιν, ποικιλότροπη σύμβουλο. Τι σημαίνει συμβουλεύω; Σημαίνει: προνοώ, προορώ, ώστε με αυτό τον τρόπο κάτι να ευδοκιμήσει, να επιτύχει. Γι’ αυτόν το λόγο η Αθηνά δεσπόζει παντού όπου οι άνθρωποι παράγουν κάτι, το φέρνουν στο φως, δρομολογούν κάτι ή το ενεργοποιούν, δρουν και πράττουν. Η Αθηνά είναι έτσι η φίλη που συμβουλεύει και βοηθά τον Ηρακλή στα κατορθώματά του. Η θεά εμφανίζεται στη μετώπη του Άτλαντα, στο ναό του Δία στην Ολυμπία: αόρατη ακόμη ενόσω συμπαρίσταται, και συγχρόνως απόμακρη στην υψηλή απόσταση της θεϊκότητάς της. Η Αθηνά δωρίζει τις ιδιαίτερες συμβουλές της στους άνδρες που κατασκευάζουν εργαλεία, αγγεία και κοσμήματα. Όποιος είναι επιδέξιος στις κατασκευές, όποιος κατανοεί τη δουλειά του και κατέχει την ενάσκησή της, είναι τεχνίτης. Περιορίζουμε υπερβολικά το νόημα αυτής της λέξης, όταν τη μεταφράζουμε ως «χειροτέχνης». Τεχνίτες ονομάζονται και όσοι ανεγείρουν κτίσματα ή κατασκευάζουν γλυπτά. Ονομάζονται έτσι, διότι η καθοριστική δραστηριότητά τους καθοδηγείται από μια κατανόηση που φέρει το όνομα τέχνη. Η λέξη αυτή δεν δηλώνει ένα ποιείν και κατασκευάζειν, αλλά μια μορφή γνώσης. Γνώση όμως σημαίνει: προγενέστερη θέαση εκείνου από το οποίο εξαρτάται η παραγωγή ενός μορφώματος κι ενός έργου. Το έργο μπορεί να είναι κι ένα έργο της επιστήμης ή της φιλοσοφίας, της ποίησης ή του δημόσιου λόγου. Η τέχνη [Kunst] είναι τέχνη, όχι όμως τεχνική. Ο καλλιτέχνης είναι τεχνίτης, όχι όμως τεχνικός ούτε χειροτέχνης.

Επειδή η τέχνη ως τέχνη στηρίζεται σε μια γνώση, επειδή αυτή η γνώση θεάται εκ των προτέρων εκείνο που υποδεικνύει τη μορφή και δίνει το μέτρο, παραμένοντας ωστόσο αόρατο έως ότου αχθεί στην ορατότητα και αντιληπτότητα του έργου, γι` αυτό και μια τέτοια πρότερη θέαση εκείνου που μέχρι τώρα δεν έχει γίνει ορατό χρειάζεται με έναν ξεχωριστό τρόπο την όραση και τη διαύγεια.

Η πρότερη θέαση στην οποία στηρίζεται η τέχνη χρειάζεται τη διαύγαση. Τι άλλο μπορεί να την χορηγήσει στην τέχνη, αν όχι η θέα που, ως πολύμητις, ποικιλότροπη σύμβουλος, είναι συγχρόνως και γλαυκώπις; Το επίθετο γλαυκός δηλώνει την απαστράπτουσα λάμψη της θάλασσας, των άστρων, της σελήνης, αλλά και τη μαρμαρυγή της ελιάς. Το μάτι της Αθηνάς λάμπει και διαυγάζει. Γι` αυτό και της αποδίδεται ως σήμα της ουσίας της η γλαυξ. Το μάτι της κουκουβάγιας δεν είναι μόνο φλογερό και πύρινο, αλλά και βλέπει μέσα στη νύχτα, κάνοντας ορατό το αόρατο.

Γι` αυτό και ο Πίνδαρος λέει στην 7η Ολυμπιακή Ωδή του, υμνώντας το νησί της Ρόδου και τους κατοίκους της (V, 50 επ.):

Αυτά δε σφίσιν ώπασι τέχναν

Πάσαν επιχθονίων Γλαυκώπις αριστοπόνοις χερσί κρατείν.

« Η ίδια η Γλαυκώπις όμως τους το πρόσφερε,

Σε κάθε τέχνη τους επίγειους με άριστη χειροτεχνία να ξεπερνούν».

Πρέπει, ωστόσο, να ρωτήσουμε πιο συγκεκριμένα: Που κατευθύνεται το βλέμμα της θεάς Αθηνάς ενώ συμβουλεύει και διαυγάζει;

Για να βρούμε την απάντηση ας κρατήσουμε παρόν ενώπιον μας το ιερό ανάγλυφο του μουσείου της Ακρόπολης. Η Αθηνά εμφανίζεται σε αυτό ως η σκεπτομένη, η στοχαστική. Που στρέφεται το στοχαστικό βλέμμα της θεάς; Στο άκρο του ανάγλυφου, στο όριο. Το όριο όμως δεν είναι μόνο περίγραμμα και πλαίσιο, δεν είναι μόνο το σημείο όπου τελειώνει κάτι. Όριο σημαίνει εκείνο δια του οποίου κάτι έχει συγκεντρωθεί στο Ίδιον του, ώστε μέσα από αυτό να εμφανίζεται στην πληρότητα του, να προβάλλει ως παρουσία. Συλλογιζόμενη το όριο, η Αθηνά έχει ήδη στη ματιά της αυτό που η ανθρώπινη πράξη πρέπει πρώτα να θεαθεί, προκειμένου στη συνέχεια να παραγάγει εκείνο που θεάθηκε παράγοντας το στο ορατό ενός έργου. Κι ακόμα: Η στοχαστική ματιά της θεάς δεν κοιτάζει μόνο την αόρατη μορφή των δυνάμει ανθρώπινων έργων. Η ματιά της Αθηνάς ακουμπά πρωτίστως σε Εκείνο το οποίο επιτρέπει να αναδυθούν αφ` εαυτών στην αποτύπωση της παρουσίας τους τα πράγματα που δεν προϋποθέτουν ανθρώπινη κατασκευή. Τούτο ονομάζεται παλαιόθεν από τους Έλληνες φύσις. Η ρωμαϊκή μετάφραση της λέξης φύσις ως natura, και κυρίως η επακολουθήσασα κυριαρχία της έννοιας της φύσης [Natur] στη σκέψη της ευρωπαϊκής Εσπερίας, συγκαλύπτουν το νόημα αυτού που εννοεί η φύσις: Εκείνου που αναδύεται αφ` εαυτού εντός του εκάστοτε ορίου και κείται εκεί.

Ακόμα και σήμερα μπορούμε να αποκτήσουμε εμπειρία του μυστηριώδους της φύσεως στην Ελλάδα- και μόνον εδώ, οπότε με έναν συγκλονιστικό και συνάμα συγκρατημένο τρόπο εμφανίζονται ένα βουνό, ένα νησί, μια ακτή, μια ελιά. Ακούει κανείς πως αυτό οφείλεται στη μοναδικότητα του φωτός. Τούτο δεν στερείται ορθότητας, αναφέρεται ωστόσο αποκλειστικά σε κάτι επιφανειακό. Λησμονούμε να αναστοχαστούμε από πού χορηγείται αυτό το περίεργο φως, που ανήκει ως τέτοιο που είναι; Μόνο εδώ στην Ελλάδα, όπου το όλον του κόσμου απευθύνθηκε στον άνθρωπο ως φύσις και τον κλήτευσε, μπορούσε και όφειλε η αντίληψη και πράξη του ανθρώπου να ανταποκριθεί σε αυτήν την κλήτευση- αφότου αυτή τον ανάγκασε να κομίσει ο ίδιος εξ ιδίων στην παρουσία κάτι που ως έργο, θα φανέρωνε έναν κόσμο ο οποίος ως τότε δεν είχε ακόμη φανερωθεί.

Η τέχνη αντιστοιχεί στην φύσιν, χωρίς όμως να είναι απομίμηση και αντιγραφή εκείνου που είναι ήδη παρόν. Φύσις και τέχνη αλληλοπεριχωρούνται με έναν μυστηριώδη τρόπο. Όμως το στοιχείο, εντός του οποίου φύσις και τέχνη αλληλοπεριχωρούνται, και το πεδίο στο οπoίο πρέπει να εισέλθει η τέχνη, προκειμένου ως τέχνη να γίνει αυτό που είναι, παρέμεναν κρυμμένα.

Ήδη στην πρώιμη ελληνική αρχαιότητα ποιητές και στοχαστές άγγιξαν αυτό το μυστήριο. Η διαύγεια που χορηγεί σε κάθε παρόν ον την παρουσία του δείχνει τη συγκεντρωμένη, αίφνης εμφανιζομένη κυριαρχία της μέσα στον κεραυνό.

Ο Ηράκλειτος λέει (Β 64): τα δε πάντα οιακίζει κεραυνός, «όλα όμως τα οδηγεί ο κεραυνός». Τούτο σημαίνει: Ο κεραυνός άγει και κατευθύνει την εμφάνιση της αποτύπωσης του αφ` εαυτού παρόντος με ένα και μοναδικό κτύπημα. Ο κεραυνός εξακοντίζεται από τον Δία, τον ύψιστο θεό. Και η Αθηνά; Αυτή είναι η κόρη του Δία.

Την ίδια περίπου εποχή από την οπoία προέρχεται το ρήμα [Wort] του στοχαστή Ηράκλειτου, ο ποιητής Αισχύλος εμφανίζει την Αθηνά στην τελική σκηνή της τριλογίας του Αγαμέμνονα (1), που εκτυλίσσεται στον Άρειο Πάγο των Αθηνών, να λέει (Ευμενίδες 827 επ.):

Και κλήδας οίδα δώματος μόνη θεών

εν ώ κεραυνός εστίν εσφραγισμένος.

«Μόνη εγώ απ` τους θεούς γνωρίζω τα κλειδιά για το σπίτι/ όπου κείται σφραγισμένος ο κεραυνός».

Χάρη σε αυτήν τη γνώση, η Αθηνά ως κόρη του Δία είναι η ποικιλότροπη (2) σύμβουλος, πολύμητις, αυτή με το διαυγές βλέμμα, γλαυκώπις, και σκεπτομένη, η θεά που συλλογίζεται το όριο.

Προς αυτήν τη μακρινή εγγύτητα της κυριαρχίας της θεάς Αθηνάς πρέπει να στρέψουμε τη σκέψη μας, αν θέλουμε να διαισθανθούμε έστω κάτι ελάχιστο από το μυστήριο της καταγωγής της τέχνης στην Ελλάδα.

(1). [Σ.τ.Μ.: Με την «τριλογία του Αγαμέμνονα» ο Χάιντεγκερ εννοεί εδώ βεβαίως την τριλογία της Ορέστειας, την οποία συναποτελούσαν οι τραγωδίεςΑγαμέμνων, Χοηφόροι και Ευμενίδες.]

(2). I. Ο Όμηρος ονομάζει την Αθηνά πολύμητιν, ποικιλότροπη σύμβουλο.

Παρατηρήσεις, επισημάνσεις, σημειώσεις.

Περί ορίων.

Μάρτιν Χάιντεγκερ: Όριο δεν είναι το σημείο που κάτι σταματά αλλά το σημείο που κάτι ξεκινά.

Μάρτιν Χάιντεγκερ: Η Αθηνά σκεπτομένη, είναι η θεά που συλλογίζεται το όριο

Λούντβιχ Βίτγκενστάιν: Τα όρια ενός ανθρώπου καθορίζονται από τα όρια της γλώσσας του.

Φράντς Κάφκα: Από ένα σημείο και μετά δεν υπάρχει επιστροφή. Αυτό το σημείο- όριο πρέπει να φτάσουμε.

Τζωρτζ Έλιοτ: Κάθε όριο είναι εκτός από τέλος και μια αρχή.

Όρσον Ουέλς: Η απουσία ορίων είναι εχθρός της τέχνης.

Ανδρέας Εμπειρίκος: Άνευ ορίων, άνευ ορίων. «Τα βέλη, Ενδοχώρα».

-Η λέξη όριο είναι καθοριστικής σημασίας για το ανάγλυφο της Αθηνάς αλλά και την μελέτη του Χάιντεγκερ για το ίδιο έργο.

– Ο Όμηρος πρεσβεύει ότι ο άνθρωπος- όριο ανάμεσα στους αθανάτους θεούς και τους θνητούς είναι ο Οδυσσέας αφού στη ραψωδία λ`( Νέκυια) ο ήρωας φτάνει στο όριο του επάνω και του κάτω κόσμου, στο όριο της ζωής και του θανάτου.

-Όριο θεωρούμε αυτό το σημείο που μετά από αυτό δεν υπάρχει κάτι.

-Όριο θεωρείται ο ανώτατος δυνατός βαθμός.

– Ο Μάρτιν Χάιντεγκερ είδε το ανάγλυφο της Αθηνάς «σκεπτομένης» ως μέγιστα απομακρυσμένο από τα «τυπικά» και «παραδειγματικά» αναθήματα στην θεά. Εκφράζεται με βεβαιότητα για το έργο που είναι οριακή περίπτωση πεποίθησης στον Χαϊντεριανό κόσμο όπου ισχύει η υποκειμενική κρίση αλλά και η επάρκεια αντικειμενικών υποδομών και θεμελίων.

1*.Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Στον αγαπημένο φίλο γλύπτη Γιάννη Βέτσο που αγαπά την έρευνα, τη γνώση και την τέχνη. Ο Γιάννης ξεπερνά τα όρια του με αγάπη, υπομονή και σκέψη. Το αγαπημένο μας θέμα συζήτησης ήταν το όριο ως σημείο που μετά από αυτό το σημείο δεν υπάρχει κάτι άλλο.