Ενα καθαρογραμμένο Я

Τους αργούς και εν πολλοίς αθέατους μηχανισμούς με τους οποίους γίνεται κανείς αυτό που είναι αναδεικνύει στο παρόν πρώτο της μυθιστόρημα η γερμανόφωνη συγγραφέας (γεννημένη το 1985 στο Βόλγκογκραντ της πρώην Σοβιετικής Ενωσης) Σάσα Μαριάννα Ζάλτσμαν, το οποίο, έχοντας σημειώσει διεθνή επιτυχία, κυκλοφόρησε πρόσφατα σε ανάγλυφα ελληνικά από τη Γιώτα Λαγουδάκου.

Η κεντρική ιστορία που διηγείται η συγγραφέας στο παρόν μυθιστόρημα είναι μια ιστορία μετάβασης, αναζήτησης, αποδέσμευσης και μεταμόρφωσης: η πρωταγωνίστρια Αλίσσα ή Αλι πηγαίνει από το Βερολίνο στη σφύζουσα από την ορμή των πρόσφατων αντικυβερνητικών διαδηλώσεων Κωνσταντινούπολη προς αναζήτηση του δίδυμου αδερφού της Αντον, εμπλέκεται στην εναλλακτική, κουΐρ σκηνή της πόλης, συνάπτει σχέσεις με μια χορεύτρια, την Κατιούσα ή Κάτο, που βρίσκεται εν μέσω διαδικασίας αλλαγής φύλου και, μη μπορώντας να βρει τον χαμένο αδερφό της, η ανάμνηση του οποίου την κατατρύχει, αποφασίζει και αυτή να αλλάξει το φύλο της, από γυναικείο σε αντρικό, και να γίνει ο Αντον στη θέση του Αντον.

Εν μέσω της ιστορίας μεταμόρφωσης της Αλι, ξετυλίγεται, σε ξεχωριστά κεφάλαια, η οικογενειακή ιστορία της ηρωίδας, που εκτείνεται σε τέσσερις γενιές, διατρέχει τα σοβιετικά και μετασοβιετικά χρόνια και διασπείρεται σε μια σειρά από πόλεις: Οδησσό, Τσέρνοβιτς, Βόλγκογκραντ, Γκρόσνι, Μόσχα, δυτικογερμανική επαρχία, Βερολίνο. Τι κομίζει η ανασύσταση και αναδιήγηση των ζωών όλων αυτών των ανθρώπων –οι οποίες βεβαίως σφραγίζονται από το πολιτικό και κοινωνικό κλίμα της εκάστοτε εποχής– στην οικονομία της αφήγησης;

Η απάντηση αυτού του ερωτήματος αναδεικνύει ενδεχομένως κάποιες βασικές πτυχές της θεματικής του. Εν προκειμένω, το ζήτημα της καταγωγής τίθεται εκ των πραγμάτων στο προσκήνιο και φωτίζεται από ένα φως αμφίσημο, καθώς υποβάλλει αρχικά την ιδέα μιας γενεαλογίας και μιας συνέχειας (βασισμένης κατά κύριο λόγο στην κοινή εβραϊκή ταυτότητα, όπως επίσης και στο κοινό βίωμα της φυγής και του ξεριζωμού, που παίρνει διάφορες μορφές), η οποία ωστόσο στην πράξη υπονομεύεται: Οι ρωγμές, οι ασυνέχειες, οι ρήξεις μοιάζουν να αποτελούν το υλικό από το οποίο είναι φτιαγμένες οι περισσότερες ιστορίες και ταυτόχρονα τη συγκολλητική ουσία μεταξύ των ιστοριών («Λάθος σκέψη να νομίζεις ότι εκείνοι που διασχίζουν κοινούς σταθμούς θα φτάσουν μαζί κάπου»).

Αμφίσημος είναι και ο τρόπος με τον οποίο η Αλίσσα συνδέεται με την οικογενειακή της προϊστορία: αφενός επιχειρεί να ψηλαφίσει το παρελθόν με όχημα μια μνήμη ασθενική, τη δική της και των άλλων, προκειμένου να ανασυγκροτήσει την ταυτότητά της («Δεν θυμάμαι πια πώς ήρθε αυτή η αλλαγή οπτικής και πότε. Γιατί αποφάσισα να τακτοποιήσω στο κεφάλι μου τούτες τις διαφάνειες και τις εικόνες, γιατί άρχισα να σκέφτομαι εμένα ως εμένα, να μιλάω, ακόμα και να γράφω, αλλά θυμάμαι τη χρονική στιγμή. Ηταν όταν ο προπάππους μου, δύο χρόνια πριν πεθάνει, έβγαλε ένα λεπτό ντοσιέ από το σεκρετέρ του και το έβαλε πάνω στο τραπέζι μπροστά μου.

Ή μάλλον όχι, λάθος, ήταν όταν άρχισα να το διαβάζω, ο Σούρα είχε ήδη πεθάνει κι εγώ είχα γυρίσει από την Κωνσταντινούλη»)· και αφετέρου, ανασυγκροτώντας την ταυτότητά της, να αποδεσμευτεί από όλες τις σταθερές που την ορίζουν, από όλες τις εδραιωμένες αξίες και τα προδιαγεγραμμένα σχήματα βίου, τον κορσέ ύπαρξης που μεταφέρεται ως παρακαταθήκη από γενιά σε γενιά, προκρίνοντας τη ρευστότητα και την αδυναμία ταύτισης με τον εαυτό («Είχα τότε ήδη συνηθίσει να σκέφτομαι έξω από τον εαυτό μου, να σκέφτομαι για τον εαυτό μου στο τρίτο πρόσωπο, σαν μια ιστορία που ανήκει σε κάποιον, τους διηγήθηκα λοιπόν μια ιστορία»), το αναποδογύρισμα, τη λήθη και τη διάλυση του εαυτού («Το “Εγώ” στα ρωσικά είναι ένα γράμμα: Я. Ενα μοναδικό γράμμα σε μια αλφάβητο τριάντα τριών γραμμάτων. Το τελευταίο. Λένε το εξής: το Я είναι το τελευταίο γράμμα της αλφαβήτου, στάσου πίσω λοιπόν, ξέχασε τον εαυτό σου, μην τον παίρνεις τόσο πολύ στα σοβαρά, διαλύσου»).

Με ζωντανή, ευθύβολη γλώσσα, καλό τέμπο και αξιοσημείωτη αφηγηματική ευχέρεια διαχειρίζεται η συγγραφέας το υλικό της, διασχίζοντας τόπους, εποχές και πρόσωπα, και διηγείται την ιστορία της Αλι που έγινε Αντον, μιας ιστορίας μεταμόρφωσης, που κλείνει μέσα της όλες τις άλλες ιστορίες, παρελθούσες, παραμορφωμένες και επινοημένες, και παρουσιάζει έτσι τον άλλον ως εαυτό και τον εαυτό ως άλλον.