Ακολουθώντας την πεπατημένη των τελευταίων χρόνων, μία από τις μεγάλες επιτυχίες της χρονιάς αφορά και πάλι το μονόδραμα της διασημότητας, το ρεσιτάλ καλύτερα ενός και μόνο ηθοποιού γύρω από την παρουσίαση κάποιου θρυλικού προσώπου. Αυτή τη φορά το πρόσωπο είναι ο Αλεν Τούρινγκ, ένας από εκείνους τους γίγαντες στις πλάτες των οποίων η σύγχρονη επιστήμη της πληροφορικής και των υπολογιστών στήριξε τη γεωμετρική της πρόοδο.
Στον Τούρινγκ οφείλεται η θεωρητική καταρχάς σύλληψη ενός «υπολογιστή», μιας μηχανής που σε πρώτο στάδιο θα εκτελούσε απλές εντολές σύμφωνα με προϋπάρχουσες διαδικασίες, αλλά κάποια στιγμή θα εξελισσόταν τόσο, ώστε να καταλήγει σε σύνθετα συμπεράσματα μέσα από μια αλγοριθμική αυτοδιευθέτηση του συλλογισμού της.
Ηταν ένας ιδιοφυής μαθηματικός που οραματιζόταν την εφαρμογή της μαθηματικής σκέψης στο σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας και που οι εργασίες του ανήκαν προφανώς στην αρχή σε μια κλειστή και κάπως εκκεντρική κάστα επιστημόνων. Ωστόσο αυτό που έδωσε στον Τούρινγκ τη θρυλική του υπόσταση δεν ήταν μόνο οι προφητικές έρευνες στον χώρο των υπολογιστών. Στην πραγματικότητα ο βίος του σημαδεύτηκε από δύο μεταξύ τους αντίθετες στιγμές. Στον πόλεμο, πρώτα. Και στην ειρήνη που ακολούθησε, αμέσως μετά.
Η πρώτη είναι η κατεπείγουσα ανάγκη που ανέκυψε για τον μαθηματικό να εφαρμόσει τις θεωρητικές ιδέες του στην πράξη προκειμένου να σπάσει τον κώδικα που δημιουργούσε η μηχανή «Αίνιγμα» των Γερμανών στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Τούρινγκ και η ομάδα του τελικά τα κατάφεραν και η επιτυχία τους αναμφισβήτητα υπήρξε καθοριστική στην τελική νίκη των Συμμάχων. Ωστόσο ο θρίαμβός τους ούτε μπορούσε να γίνει άμεσα φανερός ούτε γινόταν εύκολα κατανοητός. Η αποκωδικοποίηση καταρχήν έπρεπε να κρατηθεί μυστική, ώστε οι Γερμανοί να μην καταλάβουν την επιτυχία της βρετανικής ομάδας.
Μα με τον Τούρινγκ συνέβαινε και κάτι άλλο. Ανήκε στην τάξη εκείνων που όφειλαν να καταστείλουν τη σεξουαλική τους ιδιαιτερότητα ως κολάσιμη, ηθικά και ποινικά, πράξη. Κι αν την εποχή του πολέμου δεν υπήρχε προφανώς η πολυτέλεια να ασχοληθεί κάποιος με την ιδιαιτερότητα του Βρετανού μαθηματικού, μετά το τέλος των μαχών, στην εποχή της ειρήνης, η ιδιαιτερότητά του στάθηκε αρκετή για τη σύλληψη και την καταδίκη του με την ποινή του «χημικού ευνουχισμού», μια άκρως αμφιλεγόμενη ιατρική μέθοδος που πρότεινε λίγο-πολύ τη λήψη ορμονικών συμπληρωμάτων από τους ομοφυλόφιλους για να καταστείλουν με αυτόν τον τρόπο τις ανήθικες τάσεις τους.
Απομονωμένος στο σπίτι του σε κατ’ οίκον περιορισμό και με τις τεχνικές ορμόνες να τον βυθίζουν ολοένα και περισσότερο στην ούτως ή άλλως ελαύνουσα κατάθλιψή του, ο Τούρινγκ δεν έβρισκε άλλη λύση παρά να θέσει ο ίδιος κάποια στιγμή τέλος στη ζωή του, δαγκώνοντας ένα μήλο το οποίο είχε προηγουμένως ποτίσει με υδροκυάνιο. Θα χρειαστούν δεκαετίες μετά την αποποινικοποίηση της ομοφυλοφιλίας ώστε ο εκκεντρικός και μεγαλοφυής μαθηματικός να αναγνωριστεί επισήμως ως πρωτεργάτης της επιστήμης των υπολογιστών. Μα πριν από την αναγνώρισή του, ο ίδιος είχε ήδη γίνει θρύλος. Σήμερα ένα πείραμα που εξετάζει την πρόοδο της τεχνητής νοημοσύνης ακούει στο όνομα Τούρινγκ. Και ένα δαγκωμένο μήλο δίνει το σήμα στη γνωστότερη μάρκα υπολογιστών στον κόσμο.
Μια ιστορία μεγάλης δημιουργίας σε έναν μικρό και αχάριστο κόσμο είναι η ιστορία του Τούρινγκ και σαν τέτοια έχει εμπνεύσει όχι λίγα άκρως ευπώλητα μυθιστορήματα για τη ζωή και το έργο του. Ηρθε κάποια στιγμή και ο καιρός του θεάτρου να μιλήσει γι’ αυτόν. Και με τον τρόπο που το θέατρο μιλάει, αφήνοντας κατά μέρος τη σκευή του χρόνου και των μαθηματικών και βάζοντας στο κέντρο τον ίδιο τον άνθρωπο. Ο Γάλλος ηθοποιός και συγγραφέας Μπενουά Σολ σημείωσε μια μεγάλη επιτυχία μεταφέροντας το πρόσωπο του Τούρινγκ στο θεατρικό του έργο, δείχνοντας (όπως κάνει συνήθως το θέατρο) τις τελευταίες στιγμές του μαθηματικού και επιστρατεύοντας τη μνήμη και την αφήγηση για να μιλήσει για το παρελθόν και το ζοφερό παρόν του στην κατ’ οίκον απομόνωσή του.
Το έργο του όμως -ας μη φοβηθούμε να το πούμε- παραμένει ένα σύγχρονο μπουλβάρ, που περιτυλίγει το εν λόγω πρόσωπο και το κοινωνικό ζήτημα στη συναισθηματική συσκευασία του είδους. Είναι φτιαγμένο για να συγκινεί, να τέρπει και -σε δεύτερο χρόνο- να κινητοποιεί ένα μέρος του αστικού κοινού στο να κοιτάξει τα ζητήματα των ομοφυλόφιλων με κάπως πιο διευρυμένο πνεύμα. Ομως ας μη γελιόμαστε: όσο ασχολούμαστε με ομοφυλόφιλους που έσωσαν τον κόσμο, είμαστε μακριά από το να δεχτούμε την ετερότητα χωρίς τα εύσημα του απολύτως ξεχωριστού ή της εξαίρεσης.
Επιμένω σε αυτό γιατί πιστεύω ότι η διασκευή του Οδυσσέα Παπασπηλιόπουλου, που κάνει και τη σκηνοθεσία, θα μπορούσε σε αυτήν την περίπτωση να διεκδικήσει τα πνευματικά δικαιώματα μιας πρωτότυπης δημιουργίας. Η σκέψη του να αφαιρέσει τους δεύτερους ρόλους του Σολ και να μετατρέψει το έργο σε μονόδραμα δεν άλλαξε απλώς τις συνθήκες. Ωθησε το έργο στον δρόμο της εσωτερικής διαδικασίας ενός υπαρξιακού ψυχοδράματος, στο σημείο ώστε αυτό να συνομιλεί πια με το «De profundis» του Οσκαρ Ουάιλντ.
Στην εκ βαθέων ερμηνεία του Τούρινγκ διακρίνουμε την ερμηνεία της απονενοημένης του πράξης. Διακρίνουμε τον εαυτό του να αντανακλάται στις στιγμές της ζωής του και στα πρόσωπα των άλλων (σημαντικό ρόλο γι’ αυτό παίζει το κασετόφωνο στο οποίο ο Τούρινγκ εγγράφει τον εαυτό του). Και κυρίως διακρίνουμε τη βαθιά ειρωνεία του τίτλου του έργου.
Γιατί η «Μηχανή Τούρινγκ» είναι στην ουσία της ένα ντετερμινιστικό σύστημα εκτέλεσης εντολών από κάποιον «υπολογιστή», με αναφορά στις έξωθεν εντολές του συστήματος που ο υπολογιστής λαμβάνει. Κι όσο και αν ο Τούρινγκ ονειρεύτηκε έναν τέτοιο υπολογιστή (έναν δικό του «Κρίστοφερ»), εντούτοις ο ίδιος έμεινε σε όλη του τη ζωή εκτός αυτής της «μηχανής», ώς το τέλος ένας ανυπολόγιστα ελεύθερος, εκτός του συστήματος εντολών της κοινότητας, άνθρωπος. Ενας μεγάλος μαθηματικός… Που λατρεύει τη Χιονάτη… Που θα δημιουργήσει τη σημαντικότερη ίσως καινοτομία του περασμένου αιώνα στην ειδικότητά του… Τίποτα δεν μπορεί να γίνει απολύτως «αλγοριθμικό» εδώ. Εδώ, στον ίδιο τον επινοητή της, η «Μηχανή του Τούρινγκ» συναντά τα όριά της.
Ομως η διασκευή του Παπασπηλιόπουλου έχει ακόμα ένα πλεονέκτημα. Κάνει τα πράγματα ακόμα πιο θεατρικά και ανοίγει τον δρόμο στον Ορφέα Αυγουστίδη για ένα ρεσιτάλ σκηνικής ευελιξίας, μεταμορφωτικής δύναμης και γοητευτικής ένωσης με τον ήρωα. Τα σκηνικά και τα κοστούμια της Ολγας Μπρούμα δίνουν το ρεαλιστικό δωμάτιο-φυλακή του επιστήμονα, στο οποίο δεν υπεισέρχεται κανένα «ψηφιακό εφέ». Πολύ σωστά ο κόσμος του Τούρινγκ δεν έχει την παρηγοριά του μέλλοντος. Είναι ο κόσμος ενός ανθρώπου καταδικασμένου λόγω της ετερότητάς του, έτσι απλά. Ο κόσμος μας… Τη συναισθηματική κλίμακα της παράστασης υπηρετεί η μουσική της Μαρίζας Ρίζου.
Παράσταση του ενός στο Θέατρο Βασιλάκου. Μα αναμφίβολα, πιστεύω, μια παράσταση που θα απευθυνθεί σε πολλούς.
