Η αξία του σώματος

Η μεταχείριση του ανθρώπινου σώματος από την εξουσία ήταν πάντοτε το έσχατο κριτήριο για τον χαρακτηρισμό μιας κοινωνίας ως ελεύθερης. Ο σεβασμός του σώματος είναι προϋπόθεση για να έχουν νόημα τα δικαιώματά μας, ο αυτοκαθορισμός μας στις σχέσεις με τους άλλους. Στην πραγματικότητα, «αυτοκαθορισμός» δεν είναι άλλο από τον άμεσο έλεγχο των βιολογικών ιδιοτήτων και λειτουργιών του οργανισμού μας, σε όση έκταση μας το επιτρέπει η φύση ασφαλώς.

Η φύση είναι και το μόνο όριο στον έλεγχο του σώματός μας, όταν είμαστε ελεύθεροι. Καμία ανθρώπινη εξουσία δεν έχει «φυσική» αρμοδιότητα στο σώμα μας, ό,τι κι αν εκπροσωπεί. Γι’ αυτό μια ελεύθερη κοινωνία αποστρέφεται κάθε μορφή καταναγκασμού των μελών της σε επεμβάσεις στο σώμα τους. Γιατί γνωρίζει ότι αν οι εξουσίες του κράτους ή άλλες αποκτήσουν λόγο στη βιολογία των προσώπων, η ελεύθερη σκέψη, η ελεύθερη έκφραση, η ελεύθερη κίνηση, η ελεύθερη εργασία θα τεθούν υπό αίρεση: κανείς δεν θα τολμά οτιδήποτε διαφορετικό από αυτό που η εξουσία επιβάλλει, με απειλή τη χειραγώγηση του σώματος.

Οι συμπεριφορές των ανθρώπων -ιδιωτικές και δημόσιες- θα πρέπει τότε να υπακούουν σε συγκεκριμένα πρότυπα, θα έχουν ανάγκη «πιστοποίησης» από εκείνους που ελέγχουν τα πάντα, ακόμη και τα σώματα. Η ελευθερία θα παραμένει ένα αιώνια ελκυστικό σύνθημα -ένα μότο που «πουλάει»-, αλλά δεν θα είναι δεδομένη από τη γέννησή μας: θα «αποδίδεται» σε όποιον τη «δικαιούται».

Οι μεγάλες διαδηλώσεις στην Πολωνία τον περασμένο χρόνο και σε Πολιτείες των ΗΠΑ πιο πρόσφατα, για το δικαίωμα των γυναικών να ελέγχουν το σώμα τους έχοντας την επιλογή να διακόπτουν μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη, μας έδειξαν ότι δεν χρειάζεται να πάμε πίσω στον χρόνο, στην εποχή του αγώνα κατά της δουλείας, για να καταλάβουμε πόσο απειλεί η κρατική εξουσία το βιολογικό θεμέλιο του αυτοκαθορισμού μας. Στη χώρα μας, το σπουδαίο κίνημα του Me Too -το αυθεντικότερο ίσως ανεξάρτητο κίνημα από τη δικτατορία και ύστερα- προβάλλει την αξία του ελεύθερου από καταναγκασμούς σώματος απέναντι σε διαρκείς απειλές ύπουλων «ιδιωτικών» εξουσιών, που πάντοτε δρούσαν με σύμμαχους τον βαθύ φόβο και την πνιγηρή σιωπή. Αλλού, η οργισμένη διαμαρτυρία κατά του «μονοπωλίου της νόμιμης βίας» (Max Weber), που εκτρέπεται συχνά-πυκνά σε στοχευμένα εγκλήματα (υπόθεση G. Floyd στις ΗΠΑ) ή αυτή κατά της κακοποίησης των γυναικών (Αυστραλία, Ισπανία, Τουρκία), πολλαπλασιάζουν τα παραδείγματα, και την ίδια στιγμή, την ευαισθητοποίηση απέναντι στον σεβασμό του ανθρώπινου σώματος.

Στην περίοδο της πανδημίας, ένας υφέρπων ή έκδηλος πατερναλισμός που παρατηρούμε στη συμπεριφορά μιας σημαντικής μερίδας κρατών απέναντι στους πολίτες τους (ιδίως στη Ν. και την Αν. Ευρώπη, αλλά και στις ΗΠΑ) πρόσθεσε ένα ακόμη παράδειγμα επεμβάσεων στον βιολογικό μας αυτοκαθορισμό. Οντας βέβαια τα κράτη αυτά για την ηθική νομιμοποίηση του αναγκαστικού εμβολιασμού ομάδων του πληθυσμού –μπροστά στον κίνδυνο για τη δημόσια υγεία–, αγνοούν τον σεβασμό στο σώμα, ελπίζοντας απεγνωσμένα σε κάποια «μαγική λύση», καθώς τα συστήματα υγείας τους είναι, κατά κανόνα, ανύπαρκτα, παραμελημένα ή αδύναμα.

Αλλά η αξία του σώματος φαίνεται να μην υποχωρεί εύκολα στον σύγχρονο κόσμο. Παρά τις απειλές των κυρώσεων και τις στερήσεις ελευθεριών των «αμετάπειστων», πάνω από 100 εκατομμύρια ενήλικοι πολίτες της Ε.Ε. (ας μη μιλήσουμε για τον υπόλοιπο αναπτυγμένο κόσμο) αρνούνται να εμβολιαστούν, γιατί απλώς δεν έχουν πεισθεί, αλλά και γιατί έχουν θυμώσει με την «υποχρεωτικότητα», εκεί που υιοθετείται. Οι πολίτες αυτοί, στη συντριπτική τους πλειονότητα, συμμορφώθηκαν με τους περιορισμούς της κίνησης, τη χρήση μάσκας, την τήρηση αποστάσεων, αλλά δεν εννοούν να εξομοιώσουν τα μέτρα αυτά με οποιαδήποτε ακούσια παρέμβαση στον οργανισμό τους. Δεν είναι άραγε αυτό αρκετή απόδειξη για το πόσο εμπεδωμένη στον πολιτισμό μας είναι η αξία του σώματος, που υποτιμούν αυτοί που απειλούν; Δεν είναι απόδειξη του πόση ανάγκη έχουμε από απροκατάληπτη ενημέρωση και ελεύθερο δημόσιο διάλογο, αντί για «μαγικές λύσεις»;

Οσοι εμβολιαστήκαμε συνειδητά κατά του κορονοϊού, δεν το κάναμε για να αισθανθούμε «ελεύθεροι, όπως πριν», ακολουθώντας ένα υπαγορευμένο εκ των άνω lifestyle. Το κάναμε γνωρίζοντας καλά ότι το εμβόλιο δεν είναι «θαύμα», αλλά ένα προϊόν που προέκυψε με εντατική προσπάθεια υπό ασφυκτική πίεση χρόνου: ότι προστατεύει εν μέρει μόνον τον εαυτό μας και κατά πάσα πιθανότητα κανέναν άλλον (όπως δείχνει στη χώρα μας ο υπερδιπλασιασμός των κρουσμάτων, των διασωληνωμένων και των θανάτων, σε σχέση με πέρυσι την ίδια εποχή). Επειδή ακριβώς σκεφτόμαστε τους άλλους, συνεχίζουμε να φοράμε μάσκα, να τηρούμε αποστάσεις, να δουλεύουμε όσο μπορούμε με τηλεργασία, να αποφεύγουμε τους κλειστούς χώρους για την αναψυχή και τον ελεύθερο χρόνο μας. Κυρίως, συνεχίζουμε τα τεστ, ώστε να είμαστε βέβαιοι ότι δεν νοσούμε και δεν θα μεταδώσουμε τον ιό, όταν είναι απολύτως απαραίτητες κάποιες κοινωνικές συναναστροφές.

Οσοι εμβολιαστήκαμε συνειδητά, με λίγα λόγια, διαχειριζόμαστε συνειδητά και την ελευθερία μας, γιατί γνωρίζουμε ότι αυτή είναι σύμφυτη με το σώμα μας και δεν «απονέμεται» εξ ολοκλήρου ή τμηματικά από κανέναν.

* Συνταγματολόγος, επιστημονικός συνεργάτης της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και εμπειρογνώμων της Ε.Ε. Διδάσκει Βιοδίκαιο και Βιοηθική στο Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδας και στο Πανεπιστήμιο Αθηνών